Kéo một container vài chục cây số từ cảng về kho có lúc tốn ngang, thậm chí hơn cả chặng biển hàng nghìn cây số, vì chặng ngắn trên bộ gánh nhiều khoản cố định: nâng hạ ở cảng, giờ chờ lấy hàng, chạy đi trả vỏ rỗng, giờ cấm xe tải vào nội đô, phí lưu container nếu chậm. Tàu biển chở hàng nghìn container một chuyến nên chi phí mỗi container thấp; xe đầu kéo chở một container một lần nên mọi phút chờ đều tính vào chuyến đó.
Những khoản này cuối cùng chia vào từng món hàng trong container, rồi đi vào giá bán ở chợ, ở siêu thị. Phần cước biển quốc tế và giá thuê tàu là chủ đề khác; ở đây đi vào chặng trên bộ mà ít người để ý, từ cổng cảng tới cửa kho, và cách khoản này lên xuống theo những lực khá riêng.
Một chuyến kéo container gồm những phần việc gì
Từ lúc container hàng nhập dỡ khỏi tàu tới lúc hàng nằm trong kho của người nhập, xe đầu kéo và người điều xe phải làm các việc dưới đây. Mỗi việc là một khoản chi phí hoặc một khoảng thời gian:
- Chạy xe tới cảng và xếp hàng chờ vào cổng, có lúc chờ vài giờ khi cảng đông.
- Nâng container lên xe bằng cần cẩu của cảng, trả phí nâng hạ.
- Chạy về kho theo khung giờ được phép, vì nhiều đô thị cấm xe tải nặng vào nội đô giờ cao điểm.
- Chờ dỡ hàng tại kho, hoặc để container lại kho rồi quay lại lấy vỏ sau.
- Chở vỏ rỗng đi trả về bãi do hãng tàu chỉ định, nhiều khi ở xa kho, và trả thêm phí hạ vỏ.
- Quay về bãi xe, phần lớn quãng này xe chạy không.
Đếm ra, một chuyến "từ cảng về kho" thật ra là ba bốn chặng, trong đó ít nhất một chặng chạy rỗng, cộng thêm vài lần chờ. Cước chặng nội địa vì thế không tính theo cây số mà gần như theo chuyến.
Vì sao chặng ngắn trên bộ đắt so với chặng biển
Một con tàu container cỡ trung chở vài nghìn container trong một chuyến. Lương thuỷ thủ, nhiên liệu, phí cảng của cả chuyến chia cho vài nghìn container, nên chi phí mỗi container trên mỗi hải lý rất thấp. Ngược lại, một xe đầu kéo chở một container, một tài xế, chạy trên đường đông, chờ ở cổng cảng. Chi phí mỗi container trên mỗi cây số của xe cao hơn tàu rất nhiều lần.
Trong những năm cước biển xuống thấp, có lúc chi phí chở một container từ một cảng ở nước gần trong khu vực về tới cảng Việt Nam còn thấp hơn chi phí kéo container đó từ cảng về kho cách vài chục cây số, cộng các phí nâng hạ, lưu bãi. Ngược lại, những năm cước biển tăng vọt thì phần biển lấn át. Người nhập hàng quen thường nói vui rằng "biển rẻ, bờ đắt", ý là đoạn ngắn nhất lại khó giảm nhất.
Lý do sâu hơn là chặng biển có quy mô lớn, cạnh tranh giữa nhiều hãng tàu toàn cầu, còn chặng bộ phụ thuộc vào hạ tầng địa phương: đường vào cảng, giờ cấm xe, chỗ đỗ, bãi vỏ. Những thứ này không thay đổi nhanh, nên cước chặng bộ ít khi giảm mạnh.
Thêm một điểm khác biệt: tàu biển có lịch cố định hằng tuần, hàng dồn hay vắng thì tàu vẫn chạy, chi phí đã được tính trước. Xe đầu kéo thì nhận chuyến theo ngày, giá chuyến thoả thuận theo tình hình. Ngày cảng thông, xe dư, chủ xe sẵn sàng hạ giá; ngày cảng ùn, xe thiếu, giá chuyến lên ngay. Vì thế cước chặng bộ dao động theo tuần, còn cước biển dao động theo tháng, theo quý.
Chuỗi nhân quả: một ngày cảng ùn tới giá hàng trên kệ
Theo dõi một tình huống giả định khi cảng vào mùa hàng về dồn trước Tết:
- Nhiều tàu cập cảng cùng tuần → lượng container cần lấy ra tăng vọt, cổng cảng và bãi đông.
- Xe đầu kéo phải chờ lâu ở cổng → mỗi xe chạy được ít chuyến hơn trong một ngày.
- Số xe không đổi mà số chuyến mỗi xe giảm → thiếu xe, các chủ xe nâng giá chuyến.
- Container lấy ra chậm → vượt số ngày miễn phí lưu tại cảng, phát sinh phí lưu bãi, phí lưu container của hãng tàu.
- Người nhập hàng cộng các khoản này vào giá vốn → đại lý, cửa hàng nhận hàng với giá vốn cao hơn.
- Món hàng nhập trên kệ → có thể nhích giá hoặc giữ giá nhưng giảm khuyến mãi, tuỳ người bán có gánh được phần tăng hay không.
Chuỗi này chạy chậm hơn nhiều so với vé xe hay vé máy bay. Từ lúc cảng ùn tới lúc giá trên kệ đổi có thể mất vài tuần, vì hàng trong kho cũ vẫn bán ở giá cũ, và nhiều cửa hàng không đổi giá cho mỗi lô.
Lực chi phối cước chặng nội địa, nhanh hay chậm
Bảng dưới gom các lực chính. Cột cuối giúp phân biệt thứ làm cước nhảy trong tuần với thứ làm cước đổi qua năm.
| Lực | Tác động lên cước kéo container | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Cảng ùn, chờ cổng lâu | Mỗi xe ít chuyến hơn, cước chuyến tăng | Nhanh, theo tuần |
| Bãi trả vỏ ở xa kho | Thêm quãng chạy rỗng | Theo chỉ định của hãng tàu, đổi theo lô |
| Giờ cấm xe tải nội đô | Xe phải chạy đêm, chờ giờ, ít chuyến | Chậm, theo quy định đô thị |
| Lệch hàng nhập và hàng xuất | Vùng nhập nhiều ít hàng chở ngược, xe về rỗng | Chậm, theo cơ cấu kinh tế vùng |
| Giá dầu diesel | Đẩy chi phí mỗi cây số | Chậm, theo đợt |
| Mùa hàng Tết, mùa xuất khẩu nông sản | Thiếu xe, thiếu vỏ, cước nhích | Theo mùa |
Dòng thứ tư đáng chú ý: ở nơi vừa có hàng nhập về vừa có hàng xuất đi, một container rỗng có thể được dùng ngay để đóng hàng xuất, xe đỡ chạy rỗng. Nơi chỉ nhập mà ít xuất thì vỏ phải chở đi xa, chi phí chuyến cao hơn.
Khoản này nặng nhẹ thế nào trong giá từng loại hàng
Chi phí kéo container gần như tính theo chuyến, rồi chia cho số đơn vị hàng trong container. Hàng đặc, giá trị cao chia ra rất ít; hàng nhẹ, cồng kềnh, giá rẻ chia ra nhiều. Bảng là ví dụ giả định để thấy chênh lệch.
| Loại hàng trong một container | Số đơn vị (ví dụ giả định) | Phần chặng nội địa trên mỗi đơn vị | Người mua cảm nhận |
|---|---|---|---|
| Điện thoại, linh kiện nhỏ | Hàng chục nghìn chiếc | Gần như không đáng kể | Không thấy |
| Đồ hộp, đồ uống đóng chai | Vài nghìn thùng | Nhỏ nhưng thấy được khi cộng lại | Đôi khi giá nhích nhẹ |
| Ghế nhựa, đồ gia dụng to nhẹ | Vài trăm món | Đáng kể | Dễ thấy giá đổi theo mùa |
| Trái cây nhập, hàng lạnh | Vài trăm thùng, cần xe lạnh | Lớn, thêm chi phí cắm điện | Rõ, nhất là dịp Tết |
Vì vậy cùng một đợt cảng ùn, có món nhập gần như không đổi giá, có món lại nhích rõ. Hàng to nhẹ và hàng lạnh là nhóm nhạy nhất với chi phí chặng bộ.
Dấu hiệu người mua tự quan sát được
Hàng nhập to nhẹ vắng trên kệ trước Tết. Ghế nhựa, kệ, đồ gia dụng nhập về chậm hoặc ít mẫu hơn thường lệ là dấu hiệu chuỗi vận chuyển đang ứ, giá có thể nhích hoặc khuyến mãi bị cắt.
Trái cây nhập về ít loại, giá chênh giữa các chợ lớn. Hàng lạnh nhạy nhất với chờ cảng và thiếu xe lạnh. Khi chênh giữa các nơi bán tăng, thường là nguồn hàng về không đều.
Người bán báo "hàng về trễ" cho nhiều món cùng lúc. Một món trễ có thể do nhà cung cấp; nhiều món từ nhiều nơi cùng trễ thường là do khâu cảng và vận chuyển.
Tin cảng đông tàu, xe container xếp hàng dài. Tin này thường đi trước thay đổi giá vài tuần. Nó không có nghĩa món nào cũng đắt lên, chỉ cho biết nhóm hàng to nhẹ, hàng lạnh dễ bị ảnh hưởng hơn.
Áp vào chi tiêu nhà mình
Anh Minh bán quán cơm, mỗi tháng mua dầu ăn, nước chấm, đồ hộp nhập khẩu và vài món đồ dùng cho quán. Chuỗi chặng bộ này đi vào sổ chi của anh theo những cách dưới đây, và đây cũng là những việc một gia đình làm được:
- Tách trong sổ chi những món nhập to nhẹ (ghế, kệ, hộp nhựa) khỏi đồ ăn hằng ngày; nhóm đầu nhạy với cước, nên mua sắm vào lúc vắng hàng trong năm, không dồn vào tháng Chạp.
- Với đồ hộp, đồ khô nhập khẩu dùng đều, mua theo nhu cầu bình thường; phần cước trên mỗi hộp nhỏ, không đáng để mua dồn hay đổi thói quen.
- Với trái cây nhập dịp Tết, đặt trước ít ngày với người bán quen hoặc thay một phần bằng trái cây trong nước đang vào mùa, đỡ phụ thuộc vào lô hàng về trễ.
- Khi người bán báo giá mới, hỏi họ phần tăng là do hàng hay do vận chuyển; nếu do vận chuyển, có khi chọn được quy cách lớn hơn để chia nhỏ phần cước.
- Không mua tích trữ chỉ vì nghe tin cảng ùn; hàng dồn kho ở nhà cũng là tiền nằm yên và dễ hỏng.
Hiểu lầm hay gặp và điều nhà mình rút ra
"Hàng nhập đắt chủ yếu vì cước biển." Cước biển là một phần, nhưng chặng bộ, phí cảng, lưu bãi cũng góp đáng kể, nhất là với hàng to nhẹ. Có những thời điểm chặng bộ còn lớn hơn chặng biển.
"Cảng gần thì vận chuyển rẻ." Gần về cây số không có nghĩa là rẻ nếu đường vào cảng kẹt, giờ cấm xe dài và bãi trả vỏ ở xa. Thời gian chờ quyết định nhiều hơn khoảng cách.
"Giá dầu giảm thì giá hàng nhập giảm." Dầu chỉ là một phần của cước chặng bộ, và cước chỉ là một phần của giá hàng. Từ giá dầu tới giá trên kệ có nhiều tầng giá vốn, nên tác động chậm và nhỏ.
Điều nhà mình rút ra. Với đồ gia dụng to nhẹ hoặc trái cây nhập, giá có xu hướng nhích vào mùa hàng dồn trước Tết. Nếu không cần gấp, mua những món to nhẹ vào lúc vắng hàng trong năm thường gặp giá ổn định hơn; còn trái cây nhập thì có thể thay bằng trái cây trong nước đang vào mùa.
"Chi phí vận chuyển tăng thì giá bán phải tăng đúng bằng ấy." Người bán có thể gánh một phần, cắt khuyến mãi, đổi quy cách đóng gói thay vì đổi giá. Vì vậy cùng một đợt tăng chi phí, mỗi nơi phản ứng một kiểu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kéo container một đoạn ngắn từ cảng về kho lại đắt?
Vì chuyến kéo gánh nhiều khoản cố định như phí nâng hạ, thời gian chờ ở cổng cảng, quãng chạy rỗng đi trả vỏ, giờ cấm xe tải. Một xe chỉ chở một container nên mọi phút chờ đều tính vào chuyến đó.
Trả vỏ container rỗng là gì và vì sao tốn tiền?
Container thuộc hãng tàu, dỡ hàng xong phải chở vỏ rỗng về bãi do hãng chỉ định. Bãi này có khi ở xa kho, xe phải chạy thêm một chặng không có hàng, nên chi phí chuyến tăng.
Cảng ùn ảnh hưởng tới giá hàng nhập thế nào?
Cảng ùn làm xe chờ lâu, mỗi xe chạy ít chuyến hơn nên cước tăng, và container lấy ra chậm còn bị tính phí lưu. Các khoản này cộng vào giá vốn, sau vài tuần có thể thấy ở giá bán một số món.
Vì sao hàng to nhẹ nhập khẩu nhạy với chi phí vận chuyển hơn?
Vì chi phí kéo container gần như tính theo chuyến rồi chia cho số món trong container. Hàng to nhẹ xếp được ít món nên mỗi món gánh phần lớn hơn, khác với hàng nhỏ giá trị cao.
Giờ cấm xe tải vào nội đô làm cước tăng ra sao?
Xe phải chờ tới giờ được phép hoặc chạy đêm, nên mỗi ngày chạy được ít chuyến hơn và tốn thêm công tài xế làm đêm. Chi phí ấy chia vào từng chuyến kéo container.