Giá dầu ăn phụ thuộc trước hết vào giá dầu thô thực vật trên thế giới, chủ yếu là dầu cọ và dầu đậu nành, vì phần lớn nguyên liệu làm dầu ăn ở nước ta được nhập khẩu rồi tinh luyện trong nước. Giá hai loại dầu này lại chạy theo mùa vụ ở nước trồng, theo chính sách nhiên liệu sinh học của các nước lớn, và theo giá dầu mỏ.
Thêm vào đó là tỷ giá, cước tàu, chi phí chai nhựa và chiết khấu cho người bán. Hiểu được chuỗi này, bạn sẽ thấy vì sao có năm dầu ăn tăng rất mạnh trong vài tháng rồi đứng yên cả năm, và vì sao chai dầu đậu nành, dầu cọ, dầu hướng dương không lên xuống cùng nhịp.
Chai dầu ăn trong bếp đến từ đâu
Phần lớn dầu ăn bán lẻ là dầu đã tinh luyện: người ta nhập dầu thô (dầu cọ thô, dầu đậu nành thô) hoặc nhập hạt về ép, rồi lọc, tẩy màu, khử mùi, pha trộn và đóng chai. Một số chai ghi "dầu thực vật" là dầu pha từ nhiều loại, tỷ lệ pha có thể đổi theo giá từng loại.
Dầu cọ chủ yếu đến từ các nước Đông Nam Á trồng cọ quy mô lớn, đứng đầu là Indonesia và Malaysia. Dầu đậu nành gắn với vụ đậu ở châu Mỹ. Trong nước có dầu lạc, dầu mè, dầu dừa, dầu gấc, nhưng lượng nhỏ và giá thường cao hơn hẳn dầu nhập vì sản lượng ít.
Vì vậy chai dầu trong bếp gắn với ba thứ ở xa: vườn cọ, ruộng đậu và tỷ giá. Thứ ở gần là nhà máy tinh luyện, chai nhựa, xe tải và tầng đại lý. Ví dụ giả định: trong giá một chai dầu, nguyên liệu dầu thô có thể chiếm hơn một nửa, nên dầu thô tăng một phần năm thì giá chai khó đứng yên.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: dầu cọ ở nhiệt độ thường dễ đông, nên dầu ăn đóng chai cho bếp nhà thường pha thêm dầu lỏng hơn hoặc đã tách phần đặc. Dầu cọ thuần thường đi vào bếp công nghiệp, chiên mì, chiên snack. Do đó giá dầu cọ chạm tới mì gói và đồ chiên nhanh hơn chạm tới chai dầu nhà bạn.
Chuỗi nhân quả: từ vườn cọ tới chảo nhà bạn
Đọc từng dòng như một con đường. Mỗi mũi tên có độ trễ riêng.
- Mùa khô kéo dài ở nước trồng cọ → cây cọ cho ít buồng quả sau đó nhiều tháng → sản lượng dầu cọ giảm → giá dầu cọ thô tăng.
- Nước trồng cọ tăng tỷ lệ pha dầu cọ vào nhiên liệu diesel → giữ lại nhiều dầu cọ trong nước → lượng bán ra thế giới ít đi → giá tăng.
- Nước trồng cọ tạm cấm hoặc đánh thuế xuất khẩu, như năm 2022 có một nước sản xuất lớn tạm ngừng xuất khẩu dầu cọ vài tuần → giá thế giới nhảy rất nhanh.
- Vụ đậu nành ở châu Mỹ mất mùa vì hạn → giá dầu đậu nành tăng → người mua chuyển sang dầu cọ → dầu cọ tăng theo.
- Giá dầu mỏ tăng → nhiên liệu sinh học có lời hơn → dầu thực vật bị hút sang làm nhiên liệu → giá dầu ăn tăng theo.
- Đồng đô la mạnh lên → nhà nhập khẩu trả nhiều tiền đồng hơn cho cùng một tấn dầu thô.
- Nhà máy tinh luyện nhập lô mới giá cao → báo giá mới cho đại lý → chai dầu trên kệ đổi giá sau vài tuần đến vài tháng.
Điểm hay gặp: dầu ăn có nhiều loại thay thế nhau. Khi một loại tăng mạnh, người mua công nghiệp chuyển sang loại khác, kéo loại đó tăng theo. Vì vậy hiếm khi chỉ một loại dầu đắt lên một mình lâu dài.
Bảng lực – tác động – tốc độ
Bảng này gom những lực chính lên giá dầu ăn, xếp theo mức tác động thường thấy.
| Lực | Tác động lên giá chai dầu | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Thời tiết ở nước trồng cọ | Mạnh, nhưng có độ trễ vì cây cọ phản ứng sau nhiều tháng | Chậm |
| Chính sách nhiên liệu sinh học ở nước trồng cọ, trồng đậu | Mạnh và kéo dài | Vừa đến chậm |
| Cấm hoặc hạn chế xuất khẩu đột ngột | Rất mạnh trong thời gian ngắn | Nhanh |
| Giá dầu mỏ | Qua nhiên liệu sinh học, chai nhựa, cước tàu | Vừa |
| Tỷ giá | Đều đặn, vì dầu thô mua bằng ngoại tệ | Vừa |
| Cước tàu biển | Nhỏ đến vừa | Vừa |
| Nhu cầu dịp lễ Tết trong nước | Nhẹ, chủ yếu làm khuyến mãi ít đi | Nhanh, theo mùa |
| Cạnh tranh giữa các nhãn dầu | Kìm giá, đẩy sang tặng kèm, đổi dung tích | Liên tục |
Đọc bảng sẽ thấy, nếu tin tức nói về hạn hán ở vùng trồng cọ năm nay, chai dầu nhà bạn có thể chưa đổi gì trong nhiều tháng. Còn tin cấm xuất khẩu thì tác động gần như ngay, nhưng thường cũng qua nhanh khi lệnh được gỡ.
Vì sao dầu ăn từng tăng mạnh rồi đứng yên
Giai đoạn mọi lực cùng chạy một chiều. Năm 2021 sang 2022, giá dầu thực vật thế giới lên rất cao do nhiều chuyện xảy ra cùng lúc: thiếu nhân công thu hoạch cọ sau dịch, giá dầu mỏ tăng, xung đột ở Ukraine làm nguồn dầu hướng dương gián đoạn, rồi một nước trồng cọ lớn tạm ngừng xuất khẩu. Chai dầu trong nước tăng theo, nhiều nơi tăng thành nhiều đợt.
Khi giá thế giới hạ, chai dầu không hạ ngay. Nhà máy còn tồn dầu thô mua giá cao, đã in bao bì, đã ký giá với đại lý. Giá chai dầu thường đứng lại, rồi giảm dần qua khuyến mãi, tặng thêm, hoặc chai cùng giá mà dung tích ghi rõ hơn.
Dầu ăn có "giá dính" ở tầng bán lẻ. Người bán lẻ đã quen một mức giá, khách cũng quen, nên khi đầu vào giảm ít thì con số trên kệ thường không đổi. Phải đến khi chênh lệch đủ lớn, cạnh tranh giữa các nhãn mới buộc giá hạ.
Mỗi loại dầu một nhịp. Dầu lạc, dầu mè sản xuất trong nước đi theo vụ lạc, vụ mè và giá công ép, ít dính vào giá thế giới. Dầu hướng dương, dầu ô liu nhập nguyên chai chịu thêm tỷ giá và cước tàu. Vì vậy cùng một tháng, có loại tăng, có loại đứng.
Dầu chai, dầu can, dầu đổ ở chợ: đọc giá thế nào
Cùng là dầu ăn, nhưng hình thức bán khác nhau thì phản ứng với giá đầu vào cũng khác. Ví dụ giả định dưới đây giúp bạn so cho đúng.
| Hình thức | Giá theo lít | Phản ứng khi dầu thô tăng | Chỗ cần xem |
|---|---|---|---|
| Chai nhỏ dưới một lít | Cao nhất | Chậm, hay giữ giá bớt dung tích | Dung tích in trên chai |
| Chai một đến hai lít | Trung bình | Theo đợt báo giá của nhà sản xuất | Loại dầu: dầu đậu nành, dầu cọ hay pha |
| Can năm lít trở lên | Thấp hơn | Nhanh hơn chai nhỏ vì quán ăn mua nhiều | Hạn dùng, chỗ cất sau khi mở |
| Dầu đổ ở chợ, bán theo lít | Thường thấp nhất | Nhanh nhất, vì người bán nhập theo phuy | Nguồn gốc dầu, có pha loại rẻ không |
Can lớn rẻ hơn tính theo lít, nhưng dầu đã mở để lâu bị ôi mùi, nhất là để gần bếp nóng. Nhà ít người nấu chiên thì chai vừa thường hợp lý hơn dù đơn giá cao hơn chút. Dầu đổ ở chợ rẻ nhưng khó biết nguồn, nên ít nhất ngửi mùi và nhìn độ trong trước khi mua.
Dấu hiệu tự quan sát trước khi giá chai dầu đổi
Người bán lâu năm thường nhận ra dầu sắp đổi giá trước cả khi nhãn mới lên kệ. Bạn cũng nhìn được những dấu hiệu đó:
- Quán chiên rán quanh nhà đổi cách tính: bánh rán nhỏ lại, đồ chiên ít đi trong một suất. Quán mua dầu theo can nên chịu giá mới sớm hơn hộ gia đình.
- Người bán dầu đổ ở chợ đổi giá trước: họ nhập theo phuy, theo đợt, nên giá theo lít ở đó nhạy nhất với giá dầu thô.
- Khuyến mãi tặng kèm chai nhỏ, tặng nước rửa chén biến mất khỏi kệ: nhà sản xuất cắt chi phí bán hàng trước khi đụng tới giá in.
- Dung tích chai lặng lẽ đổi: chai từng ghi một lít nay ghi chín trăm mililit, hình dáng gần như cũ.
- Mì gói, snack, đồ chiên đóng gói cùng nhích: các món dùng dầu cọ thuần phản ứng sớm hơn chai dầu nấu bếp.
- Tin về mùa khô kéo dài ở vùng trồng cọ, về chính sách pha dầu thực vật vào nhiên liệu của nước trồng cọ: đó là lực chậm, thường vài tháng sau mới chạm tới chai dầu.
Ngược lại, nếu chỉ một tiệm tăng giá dầu trong khi chợ và tiệm khác giữ nguyên, đó là chuyện nhập hàng của riêng tiệm ấy. Đổi chỗ mua là đủ, không cần lo cả thị trường đang lên.
Việc nhà mình làm được và hiểu lầm hay gặp
Chị Lan nấu cho nhà bốn người, mỗi tháng dùng vài lít dầu. Những việc dưới đây giúp nhà chị ít bị động khi giá dầu lên xuống mà không cần đoán giá:
- Theo dõi giá theo lít, không theo chai: chia giá cho số mililit in trên chai rồi nhân lên một lít.
- Bớt món chiên ngập dầu, đổi sang luộc, hấp, kho, áp chảo ít dầu khi giá dầu cao. Một bữa chiên ngập có thể tốn bằng cả tuần xào nấu.
- Không dùng lại dầu chiên quá nhiều lần để "tiết kiệm": dầu chiên đi chiên lại có hại, thứ tiết kiệm được không đáng.
- Cất chai đã mở chỗ tối, xa bếp, đậy kín, để dầu khỏi ôi trước khi dùng hết.
- Hiểu lầm: "Dầu ăn trong nước tự sản xuất nên không dính giá thế giới". Phần lớn nguyên liệu là dầu thô nhập khẩu, nhà máy trong nước chỉ tinh luyện và đóng chai.
- Hiểu lầm: "Giá dầu mỏ giảm thì dầu ăn giảm ngay". Dầu mỏ chỉ là một lực, và nó chạm tới dầu ăn qua nhiên liệu sinh học, chai nhựa, cước chở, mỗi đường một độ trễ.
- Hiểu lầm: "Dầu đắt hơn là dầu tốt hơn". Giá phản ánh loại hạt, nguồn nhập, bao bì và quảng cáo; dầu đậu nành rẻ hơn dầu ô liu không có nghĩa là kém cho bữa xào hằng ngày.
Anh Minh bán quán cơm dùng dầu theo can thì nên ghi giá vốn dầu theo từng lần nhập, vì dầu là một trong vài khoản đầu vào lên xuống nhiều nhất của quán chiên xào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá dầu ăn ở nước ta theo giá thế giới?
Vì phần lớn nguyên liệu làm dầu ăn là dầu cọ thô, dầu đậu nành thô hoặc hạt đậu nhập khẩu. Nhà máy trong nước tinh luyện và đóng chai, nên giá nguyên liệu, tỷ giá và cước tàu đều chạm tới chai dầu bán lẻ.
Nhiên liệu sinh học làm giá dầu ăn tăng như thế nào?
Một số nước bắt buộc pha dầu thực vật vào nhiên liệu diesel. Tỷ lệ pha càng cao, lượng dầu cọ, dầu đậu nành bị hút sang làm nhiên liệu càng lớn, phần còn lại để bán làm dầu ăn ít đi và giá tăng.
Dầu cọ trong dầu ăn có phải là dầu kém chất lượng không?
Không hẳn. Dầu cọ là dầu thực vật phổ biến, chịu nhiệt tốt nên hay dùng để chiên. Nó có nhiều chất béo bão hoà hơn dầu đậu nành, nên với bữa ăn hằng ngày, đa dạng loại dầu và bớt chiên rán là hợp lý hơn kiêng hẳn một loại.
Vì sao dầu can 5 lít rẻ hơn mua chai lẻ?
Can lớn tốn ít bao bì hơn trên mỗi lít, chi phí chở và xếp kệ cũng thấp hơn, nên đơn giá thấp hơn. Tuy vậy dầu đã mở để lâu dễ ôi, nhà ít nấu thì chai vừa có khi lại đỡ phí hơn.
Giá dầu ăn thường đổi vào lúc nào trong năm?
Không có mùa cố định, vì lực chính nằm ở mùa vụ nước ngoài và chính sách của các nước trồng cọ, trồng đậu. Trong nước, quanh Tết thường ít khuyến mãi hơn vì nhu cầu cao, còn giá in trên chai đổi theo đợt báo giá của nhà sản xuất.
Có cách nào biết dầu đổ ở chợ có pha trộn không?
Khó biết chắc bằng mắt. Có thể nhìn độ trong, ngửi mùi lạ, để ngăn mát xem dầu đông nhanh bất thường không, vì dầu cọ đông ở nhiệt độ thấp. Mua ở nơi quen, có nguồn rõ là cách đỡ rủi ro nhất.