Giá vé tàu hoả lên xuống theo mùa vì sức chở của đường sắt rất khó tăng: phần lớn tuyến dài là đường đơn nên số đôi tàu chạy được mỗi ngày có hạn, số toa, số đầu máy cũng có hạn, trong khi khách dồn vào hè và Tết. Trong cùng một đoàn tàu, giá còn chia theo loại chỗ, vì mỗi khoang nằm chở ít người hơn toa ghế, nên chi phí trên mỗi chỗ cao hơn.
Phần dưới giải thích từng lực, từ đường ray tới cách bán ghế chặng ngắn trên tàu chạy dài, rồi gợi ý cách nhà bạn chọn loại chỗ, chọn ngày cho chuyến về quê hoặc đi chơi. Bài không bàn quy định về giá hay thủ tục mua vé; trọng tâm là những lực làm giá đổi qua các mùa.
Đường đơn và giới hạn số đôi tàu
Trên phần lớn tuyến đường sắt dài ở nước ta, tàu hai chiều chạy chung một đường ray. Muốn hai đoàn tàu đi ngược chiều gặp nhau, một tàu phải vào đường tránh ở ga để chờ tàu kia qua. Điều này giới hạn số đôi tàu chạy được mỗi ngày: thêm tàu là thêm lần tránh, tàu chạy chậm đi, lịch chồng lên nhau.
Vì vậy dịp hè và Tết, dù cầu tăng mạnh, số chuyến tăng thêm không nhiều. Cách tăng sức chở chủ yếu là nối thêm toa vào đoàn tàu sẵn có và chạy thêm vài đôi tàu vào khung giờ còn trống. Nhưng toa dự phòng có hạn, đầu máy kéo được số toa có hạn, sân ga cũng chỉ dài tới một mức nào đó.
Kết quả giống với ra đảo: cung cứng nhắc, cầu dồn theo mùa. Khi đó giá phản ứng rõ, và vé hết sớm ở các ngày đông nhất. Ngoài mùa thì ngược lại, tàu chạy vắng, nên thường có những đợt giảm giá để kéo khách. Mỗi năm mức giảm, mức tăng khác nhau, nhưng hướng lên xuống theo mùa thì lặp lại khá đều.
Các loại chỗ và vì sao giá khác nhau
Cùng một đoàn tàu, cùng quãng đường, giá các loại chỗ cách nhau khá xa. Lý do chủ yếu là số người mỗi toa chở được và tiện nghi đi kèm. Số người mỗi toa dưới đây là ví dụ để so, mỗi loại toa thực tế có thể khác.
| Loại chỗ | Số khách một toa (ví dụ) | Vì sao giá như vậy | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Ghế ngồi cứng | Đông nhất | Chi phí toa chia cho nhiều người | Chặng ngắn, đi ban ngày, cần rẻ |
| Ghế ngồi mềm có điều hoà | Đông | Thêm tiện nghi, vẫn chia cho nhiều người | Chặng vừa, ban ngày |
| Giường nằm khoang sáu | Ít hơn hẳn toa ghế | Mỗi giường chiếm chỗ bằng vài ghế | Chặng dài, đi đêm, người trẻ |
| Giường nằm khoang bốn | Ít nhất | Mỗi giường chiếm nhiều chỗ nhất | Người lớn tuổi, nhà có trẻ nhỏ |
Trong khoang nằm, giường tầng dưới thường đắt hơn tầng trên. Tầng dưới dễ lên xuống, ngồi được ban ngày, hợp với người lớn tuổi, nên được nhiều người muốn hơn. Đây là chênh lệch theo cầu, không phải theo chi phí: hai giường tốn chỗ như nhau, nhưng giường được giành nhiều hơn thì giá cao hơn.
Ghế chặng ngắn trên tàu chạy dài
Một đoàn tàu chạy suốt từ đầu này tới đầu kia đất nước dừng ở nhiều ga dọc đường. Một giường có thể được bán cho người đi từ ga đầu tới ga giữa, rồi bán tiếp cho người đi từ ga giữa tới ga cuối. Nếu giường đã bán cho người đi suốt, nó không còn cho người đi chặng ngắn. Vì vậy những ngày đông, khách đi chặng ngắn hay gặp cảnh hết chỗ, dù trên tàu có vài giường trống ở một số đoạn.
Ngược lại, ngoài mùa, nhiều đoạn giữa tàu vắng, ghế chặng ngắn dễ mua và có khi được giảm giá để lấp chỗ. Giá vé mỗi cây số của chặng ngắn thường cao hơn chặng dài một chút, vì chi phí bán vé, phục vụ, dọn toa tính cho mỗi lượt khách chứ không theo quãng đường.
Áp vào nhà mình: nếu quê bạn nằm ở ga giữa tuyến, dịp đông nên đặt sớm hơn người đi suốt, vì phần ghế dành cho chặng của bạn có thể bị lấp bởi khách đi xa. Nếu chặng bạn đi ngắn và có xe khách thuận tiện, xe có khi là lựa chọn đỡ căng hơn vào ngày cao điểm.
Chuỗi nhân quả của một mùa hè trên tuyến dài
Theo dõi một mùa hè giả định trên tuyến tàu dài:
- Học sinh nghỉ hè, gia đình đi chơi, về quê → cầu tăng suốt hai tháng, đỉnh vào cuối tuần và các kỳ nghỉ lễ đầu hè.
- Đường đơn giới hạn số đôi tàu → tăng sức chở chủ yếu bằng nối thêm toa và thêm vài đôi tàu.
- Toa nằm hết trước, đặc biệt khoang bốn và giường tầng dưới → khách chuyển sang khoang sáu, rồi sang ghế mềm.
- Giá các loại chỗ đứng ở mức cao của mùa, ít đợt giảm giá → người đặt sớm còn chọn được, người đặt muộn chỉ còn ghế ngồi.
- Chiều về cuối hè đông, chiều đi vắng → có chuyến lệch dòng được giảm giá.
- Sau mùa hè → cầu rơi, tàu cắt bớt toa tăng cường, các đợt giảm giá quay lại.
Mắt xích thứ ba là điều người mua cảm nhận rõ nhất: không phải giá tăng đột ngột, mà loại chỗ mình muốn hết, phải mua loại đắt hơn hoặc kém hơn. Trên đường sắt, "giá tăng" nhiều khi là "hết loại rẻ" hoặc "hết loại tốt".
Lực chi phối giá vé tàu, nhanh hay chậm
Bảng gom các lực đã nói, xếp theo tốc độ tác động, để bạn biết thứ nào nhìn trước được khi lên kế hoạch.
| Lực | Tác động lên giá và chỗ | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Mùa hè, Tết, kỳ nghỉ lễ | Giá đứng ở mức cao, ít đợt giảm, hết chỗ tốt | Theo mùa, lặp hằng năm |
| Đường đơn, số đôi tàu | Giới hạn sức chở tăng thêm | Rất chậm, theo đầu tư hạ tầng |
| Số toa, đầu máy dự phòng | Quyết định nối thêm được bao nhiêu toa | Chậm, theo năm |
| Loại chỗ và tầng giường | Chênh giá trong cùng đoàn tàu | Cố định theo cách bán |
| Chiều đông, chiều vắng | Chuyến lệch dòng dễ mua, có khi giảm | Theo tuần, theo kỳ nghỉ |
| Giá vé xe khách, máy bay cùng chặng | Kìm hoặc đẩy cầu đi tàu | Theo mùa |
Dòng cuối nhắc rằng đường sắt không đứng một mình. Khi vé máy bay chặng dài có đợt giá thấp, một phần khách rời tàu; khi máy bay và xe khách đều căng, tàu nhận thêm khách và hết chỗ nhanh hơn.
Dấu hiệu người đi tàu tự quan sát
Toa nằm khoang bốn hết trước hàng tuần. Đó là dấu hiệu mùa cao điểm đã vào trên tuyến; khoang sáu và ghế mềm sẽ là thứ còn lại.
Đoàn tàu dài hơn bình thường. Khi thấy tàu nối thêm nhiều toa, nghĩa là ngành đường sắt đang tăng sức chở hết mức có thể; vé những ngày đó vẫn có thể hết.
Có các đợt giảm giá cho chặng ngắn hoặc mua sớm. Thường xuất hiện ngoài mùa, khi tàu vắng. Đây là thời điểm hợp cho chuyến không gấp.
Chiều về đông hơn chiều đi. Cuối hè, cuối kỳ nghỉ Tết, chiều quay lại thành phố hết chỗ trước. Đặt vé về cùng lúc với vé đi tránh được cảnh kẹt.
Chỉ còn ghế ngồi cho chuyến đêm. Khi giường nằm hết mà chỉ còn ghế cho chuyến chạy qua đêm, cầu đang vượt xa sức chở. Với người lớn tuổi, đổi ngày thường tốt hơn ngồi suốt đêm.
Vé xe khách và vé máy bay cùng chặng cũng căng. Ba loại phương tiện cùng căng nghĩa là cầu đi lại chung đang ở đỉnh, không phải riêng đường sắt; chọn ngày khác là cách duy nhất có tác dụng rõ.
Việc nhà mình làm được
Bác Tư muốn đưa vợ đi tàu vào thăm con ở thành phố vào dịp hè, chặng dài hơn một ngày đêm. Những việc dưới đây giúp chuyến đi đỡ tốn và đỡ mệt:
- Đặt khoang bốn hoặc giường tầng dưới cho người lớn tuổi càng sớm càng tốt, vì loại này hết đầu tiên.
- Nếu không cần khoang bốn, khoang sáu tầng dưới thường là điểm cân bằng giữa giá và sức khoẻ.
- Tránh đi vào ngày đầu kỳ nghỉ lễ và ngày cuối hè, hai đỉnh của cầu.
- So tổng chi với máy bay cho chặng dài: vé máy bay đặt sớm có lúc ngang hoặc thấp hơn giường nằm, nhưng tàu cho mang theo nhiều quà quê hơn và không mất tiền ra sân bay.
- Mang theo đồ ăn nhẹ, nước, áo khoác mỏng; trên tàu chặng dài, mua đồ ăn tốn hơn ở nhà.
- Ngoài mùa, để ý các đợt giảm giá nếu muốn đi chơi bằng tàu; chuyến không gấp nên chọn lúc tàu vắng.
Đi tàu chặng dài là chọn đánh đổi thời gian lấy sự thoải mái và khả năng mang đồ. Chọn đúng loại chỗ cho người đi quan trọng hơn chênh lệch giá giữa các loại chỗ.
Hiểu lầm hay gặp
"Tàu chạy chậm thì vé phải rẻ hơn xe khách." Không hẳn. Tàu có chi phí đường ray, ga, đầu máy và nhiều nhân viên phục vụ. Giường nằm trên tàu thường tương đương hoặc cao hơn xe giường nằm cùng chặng.
"Hè đông thì cứ thêm tàu là xong." Đường đơn giới hạn số đôi tàu, toa và đầu máy có hạn. Thêm tàu không dễ như thêm xe khách.
"Giường tầng trên rẻ hơn vì kém chất lượng." Giường giống nhau, chỉ khác độ thuận tiện. Người trẻ khoẻ chọn tầng trên là cách tiết kiệm hợp lý.
"Ngoài mùa vé nào cũng giảm." Các đợt giảm thường áp cho một số chặng, một số loại chỗ, một số ngày. Toa nằm khoang bốn hay chặng đông khách quanh năm có khi không giảm bao nhiêu.
"Giá dầu tăng thì vé tàu tăng ngay." Nhiên liệu chỉ là một phần chi phí của đường sắt và giá vé thường được điều chỉnh theo đợt. Dao động lớn nhất trong năm vẫn đến từ mùa, không đến từ dầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vé tàu hoả dịp hè và Tết khó mua và đắt hơn?
Vì phần lớn tuyến dài là đường đơn, số đôi tàu chạy mỗi ngày có hạn, toa và đầu máy cũng có hạn. Khách dồn vào hè và Tết mà sức chở tăng không kịp, nên loại chỗ rẻ và loại chỗ tốt hết sớm.
Vì sao giường tầng dưới đắt hơn tầng trên?
Tầng dưới dễ lên xuống, ngồi được ban ngày, hợp với người lớn tuổi nên nhiều người muốn hơn. Hai giường chiếm chỗ như nhau, chênh lệch giá chủ yếu đến từ việc tầng dưới được giành nhiều hơn.
Đi tàu chặng ngắn có dễ mua vé hơn đi suốt không?
Ngày vắng thì dễ, ngày đông lại khó hơn vì giường có thể đã bán cho người đi suốt. Nếu quê bạn ở ga giữa tuyến, dịp cao điểm nên đặt sớm hơn người đi chặng dài.
Ngoài mùa có hay giảm giá vé tàu không?
Thường có những đợt giảm giá khi tàu vắng, nhất là cho chặng ngắn hoặc mua sớm, nhưng mức và thời gian thay đổi theo từng năm. Chuyến không gấp nên chọn lúc này để đi.
Chặng dài nên đi tàu hay máy bay?
Máy bay nhanh, đặt sớm có lúc ngang giá giường nằm. Tàu chậm nhưng mang được nhiều đồ, không tốn tiền ra sân bay và hợp người sợ đi máy bay. Nên cộng đủ chi phí và thời gian trước khi chọn.