Ngân hàng trung ương mua vàng để giữ làm dự trữ, theo kế hoạch kéo dài nhiều năm, và hầu như không bán ra khi giá lên. Kiểu mua này rút dần vàng khỏi thị trường, tạo một lực đỡ âm thầm: mỗi khi giá chùng xuống, lại có người mua sẵn sàng nhận hàng. Đây là lý do mấy năm gần đây giá vàng thế giới vẫn đi lên dù lãi suất Mỹ cao, điều trước đây ít ai nghĩ tới.
Nhưng nhóm người mua này cũng khó theo dõi nhất: số liệu công bố chậm, có phần không công bố, và động cơ của họ nằm ở chính trị, an ninh tài chính chứ không ở biểu đồ giá. Phần dưới giải thích họ mua vì sao, khác người mua thường chỗ nào, những lần họ bán trong quá khứ, và cách đọc một tin "nước X tăng dự trữ vàng" cho đúng mức.
Vì sao ngân hàng trung ương giữ vàng
Vàng không phải món nợ của ai. Trái phiếu hay tiền gửi ở nước ngoài đều là lời hứa trả tiền của một chính phủ hoặc ngân hàng khác. Vàng thì không: nằm trong kho là của mình, không phụ thuộc ai giữ lời. Với một quốc gia, đó là thứ dự trữ cuối cùng.
Bớt phụ thuộc vào một đồng tiền. Phần lớn dự trữ ngoại hối thế giới là đô la. Nước nào muốn bớt rủi ro dồn vào một đồng tiền sẽ tăng tỷ trọng vàng. Năm 2022, khi một phần dự trữ ngoại hối của một nước lớn bị phong toả ở nước ngoài, nhiều ngân hàng trung ương nhìn lại câu hỏi "tài sản của mình nằm ở đâu, ai có quyền khoá nó".
Giữ niềm tin vào đồng tiền trong nước. Kho vàng lớn giúp người dân và giới đầu tư tin rằng nhà nước có của để đỡ đồng tiền lúc khó.
Đa dạng hoá theo nghĩa thông thường. Vàng thường không đi cùng chiều với cổ phiếu, trái phiếu trong những lúc căng thẳng, nên giữ một phần vàng giúp tổng dự trữ bớt chao đảo.
Kho cũ có từ trước. Nhiều nước giữ lượng vàng lớn từ thời tiền tệ còn gắn với vàng. Họ không mua thêm nhưng cũng không bán, và lượng vàng này nằm yên ngoài thị trường.
Ngân hàng trung ương khác các nhóm người mua khác thế nào
Đặt cạnh nhau mới thấy vì sao lực mua này đỡ giá theo cách riêng:
| Nhóm người mua | Mua vì | Nhạy với giá ngày | Giữ bao lâu |
|---|---|---|---|
| Ngân hàng trung ương | An toàn dự trữ, bớt phụ thuộc đồng tiền khác | Thấp | Nhiều năm đến vô thời hạn |
| Quỹ đầu tư phương Tây | So với lãi suất, đô la, rủi ro thị trường | Cao | Vài tháng đến vài năm |
| Nhà đầu cơ trên thị trường kỳ hạn | Đón sóng giá | Rất cao | Vài giờ đến vài tuần |
| Người mua trang sức ở Ấn Độ, Trung Quốc | Cưới hỏi, lễ hội, để dành | Cao, giá lên thì mua ít | Nhiều năm, có khi bán lại khi cần |
| Ngành điện tử, nha khoa | Nguyên liệu sản xuất | Trung bình | Tiêu hao dần |
Cột "nhạy với giá ngày" giải thích mọi chuyện. Khi giá giảm, quỹ đầu tư và nhà đầu cơ bán thêm, nhưng ngân hàng trung ương có thể coi đó là dịp mua với giá tốt hơn. Họ không cần giá tăng để có lời; họ cần vàng nằm trong kho.
Nhóm người mua trang sức cũng có cách đỡ giá riêng, nhưng yếu hơn: họ quay lại khi giá rẻ, rồi bán lại vàng cũ khi giá cao. Ngân hàng trung ương thì gần như chỉ có chiều vào.
Chuỗi nhân quả: từ quyết định trong phòng họp đến giá thế giới
Lực mua của ngân hàng trung ương đi qua thị trường theo vài đường:
- Căng thẳng địa chính trị, lệnh trừng phạt tài chính → ngân hàng trung ương lo tài sản ở nước ngoài bị khoá → tăng tỷ trọng vàng trong dự trữ → mua đều tay qua nhiều quý → lượng vàng lưu thông giảm dần → giá có lực đỡ dài hạn.
- Giá vàng giảm vì quỹ phương Tây bán → ngân hàng trung ương mua vào ở giá thấp → nhịp giảm ngắn lại → giá nhanh chóng lấy lại một phần.
- Nhiều nước công bố tăng dự trữ vàng liên tiếp → báo chí đưa tin → nhà đầu tư nhỏ và vừa mua theo vì tin "người lớn đang mua" → cầu tăng thêm một lớp tâm lý.
- Đồng tiền trong nước một nước mất giá mạnh → ngân hàng trung ương nước đó bán bớt ngoại tệ, có khi bán cả vàng để đỡ tỷ giá → cung vàng tăng tạm thời.
Đường cuối cùng nhắc rằng ngân hàng trung ương không chỉ mua. Có lúc một nước gặp khó phải bán vàng lấy ngoại tệ, và đó là lực ngược chiều, dù thường nhỏ so với lực mua chung.
Vì sao giá ít giảm sâu khi có người mua kiểu này
Người buôn hàng hoá hay nói tới "sàn mềm": một mức giá mà dưới đó luôn có người sẵn sàng mua. Với vàng mấy năm gần đây, ngân hàng trung ương đóng vai người đứng ở sàn ấy. Họ không đuổi theo giá lên, nhưng khi giá chùng xuống vì quỹ phương Tây bán, lệnh mua của họ hấp thụ phần hàng bán ra.
Ví dụ giả định: trong một tháng, các quỹ đầu tư bán ra một trăm tấn vì lãi suất Mỹ tăng. Nếu không có ai nhận, giá phải giảm sâu tới khi người mua trang sức ở châu Á thấy rẻ mà quay lại. Nhưng nếu trong tháng đó các ngân hàng trung ương cần mua sáu bảy mươi tấn theo kế hoạch, phần lớn lượng bán đã có chỗ đi, giá chỉ lùi nhẹ. Nhịp giảm vì thế ngắn hơn và nông hơn so với những năm không có lực mua này.
Điều cần hiểu đúng: sàn mềm không phải sàn cứng. Nếu kế hoạch dự trữ thay đổi, hoặc một vài nước mua lớn ngừng mua, lớp đỡ ấy mỏng đi ngay. Nó cũng không ngăn được những phiên giảm mạnh do đầu cơ bán tháo, vì ngân hàng trung ương không giao dịch theo phút. Sàn mềm làm đổi hình dạng của các đợt giảm qua nhiều tháng, không làm giá miễn nhiễm với biến động hằng ngày.
Những gì biết chắc và những gì còn mù mờ
Các ngân hàng trung ương báo cáo lượng vàng dự trữ cho các tổ chức tài chính quốc tế, thường theo tháng và có độ trễ. Theo số tổng hợp ngành vàng quốc tế, từ năm 2022 lượng mua ròng của ngân hàng trung ương tăng vọt, nhiều năm liền ở mức khoảng một nghìn tấn trở lên, cao gấp đôi mức bình quân của thập niên trước đó.
Phần mù mờ nằm ở chỗ một phần lượng mua không được báo cáo rõ người mua là ai. Các bên tổng hợp chỉ ước tính phần chênh giữa cung và cầu đã biết, rồi cho rằng phần lớn đến từ khu vực công. Vì vậy khi đọc tin "ngân hàng trung ương mua kỷ lục", nên hiểu đó là ước tính, có thể được sửa lại sau vài tháng.
Còn một điểm nữa: số liệu ra sau khi việc mua đã xong. Giá vàng phản ứng với lực mua thật trong lúc nó diễn ra, tức là trước khi tin đến tay người đọc. Bản tin tháng này kể về lực mua của một hai tháng trước. Nó cho biết xu hướng, không cho biết ngày mai.
Khi ngân hàng trung ương bán: bài học cuối thế kỷ hai mươi
Không phải lúc nào nhóm này cũng mua. Thập niên 1990, nhiều ngân hàng trung ương châu Âu coi vàng là tài sản lỗi thời, không sinh lãi, và bán ra từng đợt. Có nước bán khoảng một nửa lượng vàng dự trữ vào cuối thập niên 1990, đúng lúc giá ở vùng thấp nhất nhiều năm. Mỗi lần có tin một nước sắp bán, giá thế giới lại lùi thêm vì người ta sợ lượng hàng lớn đổ ra.
Năm 1999, một nhóm ngân hàng trung ương châu Âu thoả thuận giới hạn tổng lượng bán mỗi năm và báo trước kế hoạch. Mục đích là để thị trường khỏi hoảng vì không biết bao nhiêu vàng sắp đổ ra. Thoả thuận ấy giúp giá ổn định hơn, và vài năm sau thì cả nhóm gần như ngừng bán.
Bài học còn nguyên giá trị: nhóm người mua lớn nhất có thể đổi chiều thành nhóm bán lớn nhất khi quan điểm chính sách thay đổi. Lực đỡ hiện nay đến từ một quan điểm, rằng dự trữ cần bớt phụ thuộc đồng tiền khác. Quan điểm đó có thể bền nhiều năm, nhưng không phải là quy luật tự nhiên.
Đọc tin "nước X tăng dự trữ vàng" và hiểu lầm hay gặp
Hỏi lượng bao nhiêu so với tổng cầu. Một nước mua vài tấn trong tháng là tin đáng đọc nhưng nhỏ so với hàng nghìn tấn vàng giao dịch mỗi năm. Tin chỉ có sức nặng khi nhiều nước cùng mua kéo dài.
Hỏi tháng thứ mấy liên tiếp. Mua liên tiếp nhiều tháng cho thấy một chính sách, không phải một lần tiện tay. Đó mới là lực đỡ dài.
Hiểu lầm: "ngân hàng trung ương mua là giá phải tăng." Lực mua của họ có thể bị lực bán của quỹ đầu tư lấn át trong vài tháng. Họ đỡ giá chứ không quyết định từng nhịp.
Hiểu lầm: "họ biết trước giá nên mua theo họ là đúng." Ngân hàng trung ương không mua để kiếm lời trong vài tháng; mục tiêu của họ khác hẳn mục tiêu của một gia đình. Bắt chước người mua có kho chứa vô thời hạn và không cần tiền mặt là so sai đối tượng.
Hỏi nước đó mua bằng nguồn nào. Có nước mua từ sản lượng mỏ trong nước bằng nội tệ, không đi qua thị trường quốc tế. Lượng này vẫn rút vàng khỏi nguồn cung chung, nhưng không tạo lệnh mua trên các sàn lớn, nên tác động lên giá ngày gần như không thấy. Tin cùng một con số tấn có thể mang sức nặng khác nhau tuỳ đường mua.
Việc nhà mình rút ra. Bác Tư có thói quen nghe tin quốc tế buổi sáng. Hiểu rằng có một nhóm người mua lớn, ít bán, giúp bác bớt bất ngờ khi giá vàng không giảm như các lần trước; còn bán hay giữ mấy chỉ vàng trong nhà thì vẫn tuỳ việc nhà bác cần tiền lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngân hàng trung ương không giữ hết dự trữ bằng đô la cho tiện?
Vì đô la là món nợ của nước khác, giá trị và quyền sử dụng phụ thuộc vào chính sách của nước phát hành. Giữ một phần bằng vàng giúp dự trữ không dồn rủi ro vào một chỗ, nhất là khi quan hệ quốc tế căng thẳng.
Ngân hàng trung ương mua vàng ở đâu?
Họ mua qua các ngân hàng lớn trên thị trường vàng quốc tế, mua từ sản lượng mỏ trong nước, hoặc từ chính các nhà tinh luyện. Giao dịch thường lặng lẽ, tách thành nhiều đợt để không làm giá nhảy, và chỉ được biết khi báo cáo dự trữ công bố sau đó.
Tin ngân hàng trung ương mua vàng có làm giá tăng ngay không?
Thường không rõ. Khi tin ra, việc mua đã xong từ tháng trước và giá đã phản ánh phần nào. Tin chủ yếu tác động qua tâm lý, làm người khác tin rằng có lực đỡ, chứ không phải một lệnh mua mới đổ vào thị trường ngay hôm đó.
Ngân hàng trung ương có bao giờ bán vàng ồ ạt không?
Từng có. Cuối thập niên 1990 nhiều ngân hàng trung ương châu Âu bán vàng từng đợt, góp phần giữ giá ở vùng thấp nhiều năm, cho tới khi họ thoả thuận giới hạn lượng bán năm 1999. Một nước gặp khủng hoảng tỷ giá cũng có thể bán vàng lấy ngoại tệ.
Người dân có nên mua vàng theo các ngân hàng trung ương không?
Bài này không khuyên mua hay bán. Ngân hàng trung ương có mục tiêu, thời gian giữ và khả năng chịu biến động khác hẳn một gia đình. Hiểu họ giúp giải thích giá, còn quyết định của gia đình nên dựa vào nhu cầu và khả năng tài chính của chính mình.