Tô phở tăng giá khi một trong mấy khoản lớn nhất của quán đội lên: thịt bò, xương hầm nước dùng, tiền thuê mặt bằng và tiền công người phụ bếp. Nhưng khi thịt bò rẻ lại, giá tô phở hiếm khi xuống, vì phần còn lại của chi phí như mặt bằng và tiền công gần như không bao giờ giảm, còn việc đổi giá lui tới lại làm khách mất lòng tin.
Người đi ăn sáng hay thấy cảnh này: báo đưa tin giá bò hơi giảm, mà hàng phở đầu ngõ vẫn giữ giá cũ, có khi còn tăng thêm một nấc vào dịp sau Tết. Đó không hẳn là chủ quán tham. Giá một món ăn chín là tổng của nhiều lực, mỗi lực chạy một nhịp khác nhau, và người bán chỉ có thể chỉnh giá theo từng bậc tròn. Hiểu được nhịp ấy, bạn sẽ đọc được lúc nào quán tăng giá vì chi phí thật, lúc nào chỉ là bớt phần thịt trong tô.
Một tô phở gồm những khoản tiền nào
Cách dễ hình dung nhất là bóc tô phở ra thành từng phần tiền. Con số dưới đây là ví dụ giả định cho một quán bình dân ở phố, chỉ để thấy tỷ lệ, không phải giá thật của nơi nào.
| Khoản | Phần trong một tô (ví dụ giả định) | Đổi theo nhịp nào |
|---|---|---|
| Thịt bò (tái, chín, gầu, nạm) | khoảng một phần ba | nhanh, theo giá bò ở lò mổ từng tuần |
| Xương, gia vị, nước dùng | khoảng một phần mười | vừa, theo giá xương và quế, hồi, gừng |
| Bánh phở, rau, hành, chanh ớt | khoảng một phần mười | nhanh với rau, chậm với bánh phở |
| Gas, điện, nước | khoảng một phần mười lăm | chậm, đổi theo đợt |
| Tiền thuê mặt bằng | khoảng một phần năm | rất chậm, theo hợp đồng một hai năm |
| Tiền công người làm | khoảng một phần năm | chậm, gần như chỉ đi lên |
| Phần lời của chủ quán | phần còn lại | co giãn khi các khoản khác chạy |
Nhìn bảng sẽ thấy: thịt bò là khoản to nhất nhưng chưa tới một nửa. Hơn một phần ba tô phở nằm ở mặt bằng và tiền công, hai thứ chỉ có chiều lên. Đây là gốc của chuyện "tăng rồi ít giảm". Một quán ở quê, mặt bằng là nhà mình, người làm là vợ chồng con cái, thì tỷ lệ khác hẳn, nên giá cũng phản ứng khác.
Chuỗi nhân quả khi giá thịt bò đi lên
Giá bò không nhảy vào tô phở ngay ngày hôm sau. Nó đi qua mấy khâu, mỗi khâu có độ trễ riêng:
- Nguồn bò hơi ít đi (dịch bệnh trên đàn trâu bò, bò nhập về chậm, mùa khô thiếu cỏ) → giá bò hơi ở chợ gia súc tăng → lò mổ bán thịt cho mối quen giá cao hơn.
- Mối bỏ thịt cho quán báo giá mới → chủ quán chịu vài tuần, đợi xem có phải giá nhất thời → nếu kéo dài quá một hai tháng thì bắt đầu tính lại.
- Chủ quán có ba lối: thái mỏng thịt hơn, đổi phần gầu nạm sang loại rẻ hơn, hoặc tăng giá một nấc tròn → thường thử hai lối đầu trước vì khách khó nhận ra.
- Khi tăng giá, quán tăng luôn một khoản đủ dày để gánh cả chi phí sắp tới (gas, tiền công dịp Tết) → giá mới thường cao hơn mức thịt bò đòi hỏi.
- Giá bò hạ lại → mối báo giá cũ → quán không hạ giá tô mà thêm thịt lại cho đầy tô, hoặc giữ nguyên để bù những tháng đã chịu lỗ.
Vì có độ trễ hai ba tháng ở giữa, nhiều khi giá tô phở tăng đúng lúc báo bắt đầu đưa tin giá bò giảm. Người ăn thấy ngược đời, nhưng thật ra quán đang trả nốt phần chi phí của đợt trước.
Vì sao giá đã lên thì khó xuống
Mặt bằng và tiền công không lùi. Hợp đồng thuê nhà thường ký một hai năm, gia hạn là nhích lên. Người phụ bếp đã được trả một mức thì không ai bớt lương vì thịt bò rẻ đi. Hai khoản chiếm khoảng hai phần năm tô phở chỉ có chiều đi lên, nên phần giảm của thịt không đủ kéo cả tô xuống.
Đổi giá có cái giá của nó. Mỗi lần đổi giá là in lại bảng, nói lại với khách quen, chịu ánh mắt người ăn. Chủ quán nhỏ ngại làm việc này hai lần trong một năm. Kinh tế học gọi hiện tượng này là giá dính: giá không đổi liên tục theo chi phí mà nhảy từng bậc rồi đứng lâu.
Giá được chọn theo số tròn. Quán không bán tô phở với giá lẻ đến từng trăm đồng. Khi chi phí tăng một chút, quán chịu; khi tăng đủ nhiều, quán nhảy một nấc tròn. Ở chiều ngược lại, chi phí phải giảm rất sâu mới đủ cho một nấc xuống, mà điều đó hiếm khi xảy ra.
Quán bù lỗ những tháng trước. Trong mấy tháng giá thịt cao mà chưa dám tăng giá, quán đã lời mỏng hoặc lỗ. Khi thịt rẻ lại, khoảng chênh ấy là phần lấy lại, không phải món lời mới.
Khách không bỏ đi. Nếu khách vẫn đông ở giá mới, chủ quán không có lý do để hạ. Giá dịch vụ ăn uống được giữ bởi việc khách sẵn lòng trả, không chỉ bởi chi phí.
Lực nào chi phối giá tô phở, nhanh hay chậm
Bảng này giúp bạn phân biệt lực ngắn hạn làm giá chao đảo vài tuần với lực dài hạn làm giá đổi hẳn.
| Lực | Tác động lên giá tô phở | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Giá bò hơi, dịch bệnh trên đàn gia súc | đổi lượng thịt trong tô trước, giá sau | nhanh với lượng, chậm với giá |
| Rau thơm, hành lá sau mưa bão | quán bớt rau ăn kèm, ít khi đổi giá | rất nhanh, rồi hết |
| Tiền thuê mặt bằng khi gia hạn | đẩy giá lên một nấc và giữ luôn | chậm, theo năm |
| Mặt bằng lương người phụ bếp | đẩy giá lên đều qua nhiều năm | chậm, không lùi |
| Số quán phở cùng con phố | ghìm giá, buộc giữ chất lượng | chậm |
| Khách du lịch, văn phòng mới mở gần quán | cho phép quán tăng giá mà không mất khách | vừa |
| Dịp Tết, ra Giêng | quán hay chọn thời điểm này để tăng một nấc | theo mùa |
Điều đáng nhớ: lực nhanh thường đổi chất lượng tô trước, lực chậm mới đổi giá trên bảng. Nên muốn biết chi phí vừa biến động, nhìn vào tô chứ đừng chỉ nhìn bảng giá.
Dấu hiệu người ăn tự quan sát được
Không cần đọc tin thị trường, chỉ cần ăn một hàng quen đủ lâu là bạn tự đọc được tình hình:
- Thịt bò thái mỏng hơn, ít lát hơn, hoặc nạm gầu nhiều gân hơn trước: quán đang gánh giá thịt cao mà chưa muốn tăng giá.
- Đĩa rau thơm ăn kèm nhỏ lại, giá đỗ thay rau húng: rau đang đắt sau mưa, sẽ trở lại khi trời ổn.
- Quán thêm một cỡ tô "nhỏ" hoặc "đặc biệt": cách tách khách để giữ giá tô thường mà vẫn thu thêm từ người ăn nhiều.
- Cả con phố cùng tăng trong vài tuần sau Tết: chi phí chung đổi, không phải một quán làm giá.
- Một quán tăng mà các quán gần đó đứng yên: quán ấy vừa gia hạn mặt bằng hoặc đông khách hơn hẳn.
- Thịt dày lại, rau đầy lại mà giá giữ nguyên: chi phí đã hạ, quán trả lại cho khách bằng lượng chứ không bằng giá.
Ghi lại vài lần trong năm bằng một dòng trong điện thoại, bạn sẽ có bức tranh rõ hơn mọi lời đồn.
Áp vào chi tiêu ăn sáng của nhà mình
Chị Lan có chồng và hai con đi học, cả nhà ăn sáng ngoài bốn buổi mỗi tuần. Khi hàng phở quen tăng một nấc, chị làm mấy bước sau thay vì cắt hẳn:
- Tính đúng khoản bị ảnh hưởng. Bốn người, bốn buổi, mỗi tô tăng một nấc nhỏ: nhân ra cả tháng mới thấy rõ con số thật, thường ít hơn cảm giác lúc trả tiền.
- Đổi một hai buổi sang món ít phụ thuộc thịt bò. Xôi, bánh mì trứng, bún riêu chạy theo giá trứng, cua, thịt heo, tức là một chuỗi chi phí khác.
- Gọi cỡ tô theo người. Đứa nhỏ ăn tô thường không hết thì gọi tô nhỏ hoặc chia, đỡ cả tiền lẫn bỏ thừa.
- Nấu phở ở nhà cuối tuần. Một nồi nước dùng đủ hai bữa cho cả nhà; thịt bò mua ở chợ, mặt bằng và tiền công là của mình.
- Giữ hàng quen nếu chất lượng giữ. Một quán tăng giá nhưng vẫn đầy thịt thường đáng hơn quán giữ giá mà bớt dần.
Anh Minh bán quán cơm ở gần đó nhìn từ phía người bán thì thấy điều ngược lại: tăng một nấc ít mất khách hơn là để tô vơi dần, vì khách quen nhận ra tô vơi rất nhanh.
Hiểu lầm hay gặp về giá tô phở
"Giá bò giảm thì quán phải giảm." Thịt chỉ là khoảng một phần ba tô. Thịt rẻ đi một phần mười thì cả tô rẻ đi chưa tới một phần ba mươi, không đủ một nấc tròn.
"Quán tăng giá là đang lời to." Nhiều quán tăng sau cả quý lời mỏng. Có lúc tăng giá chỉ đưa phần lời về mức cũ.
"Quán đông khách thì phải rẻ hơn." Quán đông thường ở chỗ mặt bằng đắt, và khách đông chính là lý do họ giữ được giá.
"Phở ở quê rẻ là vì nguyên liệu rẻ." Nguyên liệu ở quê không rẻ hơn bao nhiêu, có khi còn đắt hơn vì thịt bò phải chở từ lò mổ ở tỉnh lỵ về. Phần chênh lớn nằm ở mặt bằng là nhà mình và người làm là người trong nhà.
"Tăng giá sau Tết là lợi dụng dịp lễ." Dịp lễ chỉ là thời điểm thuận tiện. Chi phí đã tích từ mấy tháng trước, quán chọn ra Giêng để đổi bảng giá vì khách dễ chấp nhận hơn và người làm cũng vừa được tăng lương sau Tết.
"Cứ chờ ít lâu giá sẽ về như cũ." Với dịch vụ ăn uống, giá cũ gần như không quay lại. Thứ có thể quay lại là lượng thịt trong tô. Vì vậy đáng theo dõi tô hơn là chờ bảng giá.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao báo nói giá bò giảm mà tô phở vẫn giữ giá cũ?
Thịt bò chỉ chiếm khoảng một phần ba chi phí tô phở. Phần mặt bằng và tiền công gần như không giảm, nên khoản giảm của thịt thường không đủ cho quán hạ một nấc giá tròn. Quán hay trả lại bằng cách thêm thịt cho đầy tô.
Quán phở thường tăng giá vào lúc nào trong năm?
Phần đông chọn sau Tết hoặc khi gia hạn hợp đồng thuê nhà, vì lúc ấy khách đã quen với chuyện giá đổi và quán cần gánh thêm tiền công dịp lễ. Tăng giữa mùa thấp điểm thường làm mất khách hơn.
Làm sao biết quán bớt thịt thay vì tăng giá?
Đếm số lát thịt và nhìn độ dày vài lần trong tháng ở cùng một quán, cùng một loại tô. Nếu số lát giảm hoặc thịt mỏng hơn rõ, quán đang gánh chi phí bằng lượng thay cho giá.
Có phải quán ở phố luôn đắt hơn ở quê không?
Thường là vậy vì mặt bằng và tiền công ở phố cao hơn, nhưng có ngoại lệ: quán ở khu du lịch hay gần chợ đầu mối ở tỉnh có thể đắt ngang phố. Giá đi theo chi phí chỗ ngồi và số khách sẵn lòng trả.
Giá dính có nghĩa là giá không bao giờ giảm không?
Không hẳn. Giá dính nghĩa là giá đổi chậm và theo bậc, nhất là chiều giảm. Khi chi phí giảm sâu và kéo dài, hoặc có nhiều quán mới cạnh tranh, giá vẫn có thể xuống, chỉ là hiếm và chậm hơn chiều tăng.