Giá bán lẻ là giá ở vườn cộng thêm phần của từng khâu trung gian: gom hàng, chở, phân loại, chịu hao hụt, ứng vốn, giữ chỗ bán và gánh rủi ro ế hàng. Với rau và trái cây, phần cộng thêm này có khi lớn hơn chính giá ở vườn, và phần lớn của nó tính theo ký chứ không theo phần trăm, nên giá vườn giảm mạnh thì giá chợ chỉ giảm ít.
Trung gian hay bị nhìn như người "ăn chặn", nhưng mỗi khâu đang làm một việc có chi phí thật. Bài này đi dọc một chuỗi quen thuộc, tách từng khoản mỗi khâu cộng vào, chỉ ra khi nào chuỗi dài làm giá đắt vô lý, khi nào bỏ bớt khâu lại đắt hơn, và người mua dùng hiểu biết ấy thế nào khi chọn chỗ mua.
Đi dọc một chuỗi quen thuộc của rau quả
Chuỗi dưới là dạng hay gặp với rau lá và trái cây từ vùng trồng về thành phố. Hải sản, thịt có khâu khác đôi chút nhưng logic giống nhau:
- Người trồng → thu hoạch, bó, xếp sọt tại vườn, bán theo ký cho người gom.
- Người gom, thương lái → đi từng vườn mua lượng nhỏ, gom đủ một xe, ứng tiền ngay cho người trồng, chịu rủi ro giá chợ hôm sau.
- Vựa ở vùng trồng → phân loại, nhặt lá hỏng, đóng thùng, giữ mát, xếp xe đi xa.
- Chợ đầu mối ở thành phố → nhận xe lúc nửa đêm, bán buôn cho bạn hàng theo tạ, theo thùng trước khi trời sáng.
- Bạn hàng sỉ nhỏ → chia nhỏ, chở xe máy về các chợ dân sinh, giao tận sạp.
- Sạp lẻ → bày bán theo bó, theo ký, chịu phần ế cuối ngày, bỏ phần héo, trả tiền chỗ ngồi.
- Người mua → trả giá đã cộng dồn tất cả các khâu trên.
Không phải chuỗi nào cũng đủ bảy khâu. Rau trồng ven thành phố có thể đi thẳng từ người trồng ra chợ đầu mối; trái cây xuất khẩu thì có thêm khâu đóng gói, kiểm dịch. Nhưng càng nhiều khâu, càng nhiều lần cộng.
Mỗi khâu cộng vào những khoản gì
Bảng dưới tách các khoản thật sự có trong giá. Không ghi số vì mỗi món, mỗi mùa một khác; điều quan trọng là khoản nào tính theo ký, khoản nào theo phần trăm:
| Khoản | Khâu nào chịu chính | Tính theo ký hay theo phần trăm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Vận chuyển | Thương lái, vựa, bạn hàng | Theo ký và theo quãng đường | Xa hơn, đường xấu, nhiên liệu đắt thì nặng hơn |
| Hao hụt (dập, héo, nhặt bỏ) | Vựa, sạp lẻ | Theo phần trăm lượng hàng | Rau lá có thể hao một phần đáng kể từ vườn tới bàn ăn |
| Công bốc xếp, phân loại | Vựa, chợ đầu mối | Theo ký, theo thùng | Ít đổi theo giá hàng |
| Tiền chỗ, phí chợ | Chợ đầu mối, sạp lẻ | Cố định theo ngày, chia cho lượng bán | Ngày ế thì mỗi ký gánh nhiều hơn |
| Tiền vốn ứng trước | Thương lái | Theo giá trị hàng | Ứng tiền cho người trồng trước khi bán được |
| Rủi ro giá và ế | Mọi khâu, nặng nhất ở sạp lẻ | Tính gộp vào lời | Hàng tươi không bán hết là mất |
| Lời của người buôn | Mọi khâu | Thường theo ký hoặc theo thùng | Người buôn nhỏ sống bằng lời trên mỗi đơn vị |
Phần lớn khoản trong bảng tính theo ký, không theo giá. Đó là chìa khoá để hiểu vì sao giá vườn giảm một nửa mà giá chợ chỉ giảm một phần nhỏ: phần cộng thêm vẫn y như cũ.
Ví dụ giả định: một ký rau đi từ vườn tới bữa cơm
Giả sử một ký rau ở vườn bán được mười phần. Thương lái gom và chở tới vựa cộng thêm vài phần cho xe, công, vốn và lời. Vựa phân loại, nhặt lá hỏng; một ký ra vườn còn chừng chín lạng bán được, nên giá mỗi ký sau vựa phải cao hơn để bù phần bỏ. Xe đường dài, chợ đầu mối, bạn hàng sỉ mỗi khâu cộng tiếp. Tới sạp lẻ, người bán còn phải chịu thêm phần héo cuối ngày và những hôm ế. Cộng lại, một ký rau ở sạp có thể gấp hai, gấp ba giá ở vườn.
Bây giờ giả sử giá vườn giảm một nửa, còn năm phần. Các khoản xe, công, chỗ, hao hụt gần như không đổi. Giá sạp chỉ giảm đúng năm phần ấy, tức là chỉ giảm một phần nhỏ so với giá sạp cũ. Người trồng thấy giá mình bán rớt thảm; người mua thấy rau chỉ rẻ hơn chút ít. Cả hai đều đúng.
Chiều ngược lại cũng vậy. Khi nhiên liệu tăng, khoản vận chuyển của mọi khâu cùng nhích; khi chợ tăng phí chỗ, sạp lẻ phải cộng vào. Những khoản này đẩy giá chợ lên mà giá vườn không hề đổi, thậm chí có lúc giá vườn giảm vì thương lái ép giá để bù.
Cho nên khi đọc một tin về giá nông sản, hãy hỏi tin đó đang nói về đầu nào của chuỗi. Tin "giá rớt ở vườn" là chuyện của người trồng, ví bạn chỉ thấy một phần nhỏ. Tin "cước xe tăng", "phí chợ tăng" là chuyện ở giữa chuỗi, và phần này thường tới tay người mua đầy đủ hơn.
Khi nào chuỗi trung gian làm giá đắt vô lý
Ít người mua ở đầu chuỗi. Ở vùng trồng xa, chỉ một vài thương lái vào mua, người trồng không có lựa chọn, giá vườn bị ép thấp. Phần chênh không đến tay người mua, mà nằm ở khâu ít cạnh tranh.
Khâu nào đó gần như độc quyền chỗ bán. Một chợ đầu mối duy nhất, một bến cá duy nhất, nơi người buôn mới khó chen vào, thì phí và lời ở khâu đó có thể dày hơn mức cần.
Thông tin giá một chiều. Người trồng không biết giá chợ thành phố, người mua không biết giá vườn. Khâu ở giữa nắm cả hai đầu thì có lợi thế lớn. Điện thoại và các nhóm buôn bán đã làm khoảng này hẹp đi nhiều so với trước.
Hàng đi vòng. Có lúc hàng từ vùng trồng chở lên chợ đầu mối thành phố, rồi lại chở ngược về bán ở chợ gần vùng trồng. Mỗi vòng thêm một lần cước và một lần lời.
Mua tận gốc, bỏ bớt khâu: lúc nào rẻ thật, lúc nào không
Nhiều người nghĩ cứ bỏ trung gian là rẻ. Thực tế phải tính đủ những việc mà trung gian đang làm thay bạn:
- Mua thẳng một thùng trái cây từ vườn qua người quen: giá vườn rẻ, nhưng cộng tiền gửi xe, phần dập trên đường, phần chín không kịp ăn, thì giá mỗi ký ăn được có khi ngang chợ.
- Mua chung theo nhóm vài nhà: chia được tiền chở và chia được lượng, thường rẻ thật nếu nhóm ăn hết trước khi hỏng.
- Mua ở chợ đầu mối lúc rạng sáng: rẻ theo ký nhưng phải mua theo tạ, theo thùng, lại tốn thời gian và xăng đi lại. Hợp với quán ăn, ít hợp với gia đình bốn người.
- Mua ở sạp cuối chợ gần trưa: người bán muốn đẩy hàng, giá mềm hơn, đổi lại hàng không còn tươi nhất.
- Mua qua các kênh rao bán trên mạng xưng là "tận vườn": nhiều nơi thật ra vẫn lấy ở chợ đầu mối, cộng thêm phí giao, nên cần so giá theo ký sau khi đã cộng ship.
Bỏ một khâu nghĩa là bạn tự làm việc của khâu đó: tự chở, tự chịu dập, tự chịu phần ăn không kịp. Nếu những việc ấy rẻ với bạn thì mua tận gốc có lợi, nếu không thì sạp chợ quen vẫn là lựa chọn hợp lý.
Dấu hiệu tự quan sát: chuỗi tới sạp nhà bạn dài hay ngắn
Bạn không cần đi theo xe hàng mới biết chuỗi dài ngắn. Mấy dấu hiệu sau thấy được ngay ở sạp:
- Rau còn đất ở gốc, bó bằng dây chuối hay dây lạt, lá còn hơi nước: thường đi chuỗi ngắn, từ vườn gần thành phố, ít khâu.
- Rau đóng thùng, đã nhặt sạch, đều cỡ: đi qua vựa phân loại và xe đường dài, chuỗi dài hơn, giá cộng nhiều khâu hơn.
- Sạp bán cùng một món với giá khác hẳn sạp bên cạnh: một sạp có thể lấy thẳng từ người trồng quen, sạp kia lấy qua bạn hàng sỉ.
- Người bán nói "hàng xa về", "hàng mấy tỉnh kia": giá mang theo cước đường dài, sẽ nhạy với giá nhiên liệu.
- Món địa phương vào mùa mà giá vẫn ngang món chở xa: có thể có khâu đi vòng hoặc khâu ít cạnh tranh ở giữa.
- Cuối buổi giá hạ nhanh: phần lời của sạp lẻ phần lớn là tiền chịu rủi ro ế, và họ đang đổi rủi ro lấy tiền mặt.
Biết chuỗi của từng món, bạn sẽ biết tin nào chạm tới nó. Món chuỗi ngắn đi theo thời tiết vùng ven thành phố; món chuỗi dài đi theo cả thời tiết vùng trồng xa lẫn giá cước. Hai món nằm cạnh nhau trên một sạp có thể chịu hai bộ lực khác nhau.
Hiểu lầm hay gặp về trung gian và giá
"Chênh lệch giá vườn và giá chợ là lời của con buôn." Phần lớn chênh lệch là chi phí thật: xe, công, hao hụt, chỗ bán, rủi ro ế. Lời của mỗi khâu thường mỏng hơn người ta nghĩ; cái làm chênh lệch lớn là số khâu và độ hao hụt của hàng tươi.
"Giá vườn giảm một nửa thì giá chợ cũng phải giảm một nửa." Không thể, vì phần cộng thêm tính theo ký vẫn giữ nguyên. Giá chợ chỉ giảm đúng bằng số tiền giá vườn giảm, nên phần trăm giảm luôn nhỏ hơn.
"Cắt hết trung gian thì cả người trồng lẫn người mua đều lợi." Chỉ khi có ai đó làm được việc gom, chở, chia nhỏ, chịu rủi ro rẻ hơn. Ở nhiều nơi, chính người trồng không có thời gian và xe để tự làm, nên vẫn cần người gom.
"Siêu thị đắt hơn chợ vì lời nhiều hơn." Cửa hàng lớn còn trả tiền mặt bằng rộng, điện lạnh, đóng gói, kiểm tra hàng, và phần hàng hỏng phải loại bỏ. Tuỳ món mà cửa hàng lớn đắt hơn hay rẻ hơn chợ; so theo ký từng món mới biết, không suy ra từ loại cửa hàng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá rau ở vườn rất rẻ mà ra chợ vẫn đắt?
Vì giữa vườn và chợ có nhiều khâu: gom, chở, phân loại, chợ đầu mối, bạn hàng sỉ, sạp lẻ. Mỗi khâu cộng tiền xe, công, chỗ bán, hao hụt và rủi ro ế. Với rau lá, phần hao hụt và cước chở có thể lớn hơn chính giá ở vườn.
Giá vườn giảm mạnh sao giá chợ chỉ giảm chút ít?
Vì phần lớn chi phí trung gian tính theo ký và không đổi khi giá vườn đổi. Giá chợ chỉ giảm đúng số tiền giá vườn giảm, nên phần trăm giảm ở chợ luôn nhỏ hơn nhiều so với phần trăm giảm ở vườn.
Mua tận vườn có luôn rẻ hơn mua ở chợ không?
Không luôn luôn. Khi tự mua tận gốc, bạn phải tự trả tiền chở, chịu phần dập hỏng trên đường và phần ăn không kịp. Tính theo ký ăn được, nhiều khi giá ngang hoặc cao hơn chợ, trừ khi mua chung theo nhóm và dùng hết nhanh.
Khâu nào trong chuỗi thường chịu rủi ro nhiều nhất?
Sạp lẻ và người gom hàng thường chịu nặng nhất. Sạp lẻ chịu phần héo, phần ế cuối ngày; người gom ứng tiền cho người trồng trước, rồi gánh rủi ro giá chợ hôm sau giảm. Rủi ro này được cộng vào giá dưới dạng lời trên mỗi ký.
Khi nào chênh lệch giá giữa vườn và chợ là bất thường?
Khi đầu chuỗi chỉ có rất ít người mua nên người trồng bị ép giá, khi một khâu gần như độc quyền chỗ bán, khi thông tin giá chỉ một bên nắm, hoặc khi hàng đi vòng qua thành phố rồi quay về. Lúc đó phần chênh không còn là chi phí thật.