ChiPhoi.comChi Phối
Đọc biến động giá

Vì sao tin đồn khan hàng làm giá tăng thật: vòng kỳ vọng, mua dồn và kệ trống

Một tin đồn khan hàng biến thành giá tăng thật qua vòng mua dồn, kệ trống, người bán giữ hàng; rồi xẹp khi nhà nào cũng đầy kho. Cách nhận ra và đứng ngoài vòng.

Shoppers crowd around half empty shelves of rice sacks and cooking oil in a neighborhood grocery, wide angle from the doorway, harsh fluorescent light, faces blurred

Tin đồn khan hàng làm giá tăng thật vì nó đổi hành vi của rất nhiều người cùng lúc: ai cũng mua thêm một ít, kệ hàng trống nhanh, người bán thấy cầu dồn nên giữ hàng hoặc nâng giá, và cái kệ trống lại trở thành bằng chứng cho tin đồn. Lượng hàng trong cả nước có khi không hề thiếu; thứ thiếu là hàng trên kệ trong mấy ngày mọi người cùng đi mua.

Vòng này tự chạy rồi tự xẹp. Khi nhà nào cũng đã đầy kho, cầu rơi xuống dưới mức bình thường, và giá thường quay về, có khi còn thấp hơn trước. Bài này vẽ lại vòng đó từng khâu, chỉ ra cách phân biệt tin đồn với thiếu hàng thật, và vì sao đứng ngoài vòng hầu như luôn là lựa chọn ít tốn kém nhất cho một gia đình.

Vòng kỳ vọng chạy thế nào, từng khâu

Sơ đồ dưới là dạng chung mà người buôn bán lâu năm đã thấy nhiều lần, với muối, gạo, đường, khẩu trang, thuốc hạ sốt, nước đóng chai trước bão:

  • Tin xuất hiện: "sắp hết hàng", "sắp tăng giá", "nhà máy đóng cửa", "bão sắp vào" → người nghe không kiểm, chỉ nghĩ "mua thêm cũng không mất gì".
  • Mua dồn: mỗi nhà mua gấp ba bốn lần bình thường → lượng bán trong hai ba ngày bằng cả tháng → kệ hàng gần chợ, gần nhà trống trước.
  • Kệ trống thành bằng chứng: người đến sau thấy kệ trống, chụp ảnh, kể lại → tin đồn có "bằng chứng" → nhiều người hơn đi mua.
  • Người bán phản ứng: tiệm nhỏ thấy hàng bán chạy, mối sỉ giao không kịp → giữ lại một ít, nâng giá phần còn lại, hoặc chỉ bán cho khách quen.
  • Giá tăng thật: người mua thấy giá lên → tin đồn "đã đúng" → vòng quay thêm một lần nữa.
  • Hàng về: nhà phân phối chuyển hàng từ kho về → kệ đầy lại → các nhà đã mua đủ dùng vài tuần nên không mua nữa → cầu rơi dưới mức thường.
  • Xẹp: người bán còn hàng nhập giá cao, phải hạ để đẩy → giá về, có khi thấp hơn trước đợt đồn.

Điểm mấu chốt: hầu như không khâu nào trong vòng cần hàng thật sự thiếu. Chỉ cần đủ nhiều người tin rằng nó sẽ thiếu là kệ trống, và kệ trống thì ai cũng thấy.

Vì sao kệ trống không có nghĩa là hàng thiếu

Một cửa hàng tạp hoá bình thường chỉ giữ vài ngày đến một tuần lượng bán. Phần lớn hàng nằm ở kho nhà phân phối, kho nhà máy và trên đường vận chuyển. Hệ thống được thiết kế cho nhu cầu đều, nên khi một ngày có lượng mua bằng cả tuần, kệ trống là chuyện tất yếu, dù trong kho vẫn đầy.

Đầu năm 2020, khi dịch bệnh mới lan rộng, nhiều nơi trên thế giới chứng kiến kệ giấy vệ sinh, mì gói, nước rửa tay trống trơn trong vài ngày. Phần lớn các mặt hàng này không thiếu nguồn sản xuất; chúng chỉ không kịp chở ra kệ. Khẩu trang thì khác: nhu cầu tăng thật và kéo dài, nên giá cao kéo dài lâu hơn. Đặt hai trường hợp cạnh nhau là thấy rõ khác biệt giữa thiếu thật và mua dồn.

Với người mua, câu hỏi đáng hỏi không phải "kệ có trống không" mà là "hàng có đang được làm ra và chở tới không". Nếu nhà máy vẫn chạy, đường vẫn thông, thì kệ trống chỉ là chuyện của vài ngày.

Tin đồn hay thiếu hàng thật: bảng phân biệt

Không phải lần nào kệ trống cũng là tin đồn. Có lúc hàng thiếu thật, và giá cao là tín hiệu đúng. Bảng dưới giúp bạn tự phân biệt:

Dấu hiệuThường là mua dồn theo tinThường là thiếu hàng thật
Nguồn tinTruyền miệng, tin nhắn chuyển tiếp, không rõ ai nóiCó sự kiện cụ thể: bão làm đứt đường, dịch bệnh trên đàn vật nuôi, mất mùa
Phạm viHết ở cửa hàng gần nhà, chợ xa vẫn cóHết ở nhiều nơi, cả chợ đầu mối
Loại hàngHàng để lâu được: muối, gạo, mì, nước, giấyCả hàng tươi không tích trữ được
Thời gianVài ngày đến một hai tuầnKéo dài nhiều tuần, nhiều tháng
Người bán sỉ nói"Kho còn, chở không kịp""Nguồn về ít, không có để giao"
Sau đợtGiá về, có khi thấp hơn trướcGiá cao giữ tới khi nguồn hồi lại

Hỏi người bán sỉ hoặc chủ tiệm quen một câu "kho còn không hay nguồn về ít" thường cho bạn câu trả lời nhanh hơn mọi bản tin.

Người bán nhỏ nhìn vòng mua dồn từ phía bên kia

Hãy đứng ở quầy của một tiệm tạp hoá trong khu dân cư. Sáng hôm ấy, ba bốn khách quen mua mỗi người năm bao gạo thay vì một bao, hỏi có thêm muối không. Chủ tiệm gọi mối sỉ thì được báo xe chiều mới giao, và chỉ giao được nửa số đặt vì tiệm nào cũng đặt gấp ba. Tới trưa, kệ trống.

Chủ tiệm lúc này đứng trước ba lựa chọn, cái nào cũng có lý. Giữ giá cũ thì hàng hết sớm, khách quen tới sau không còn, giận vì "tiệm ưu tiên người lạ". Nâng giá thì bị trách nhân lúc khó làm tiền. Giữ lại một ít cho khách quen thì người lạ bảo tiệm giấu hàng. Nhiều tiệm chọn cách giới hạn mỗi người vài món, vừa đỡ mất lòng, vừa đỡ hết hàng.

Cái khó thứ hai đến sau đợt đồn: tiệm vừa nhập đợt hàng giá cao để kịp bán thì khách thôi mua. Nhìn từ phía này sẽ thấy vì sao sau đợt đồn giá ở tiệm nhỏ thường hạ chậm hơn chợ lớn: họ đang bán dần lô hàng nhập đắt. Đó không hẳn là tham, mà là cái giá của việc bị cuốn vào vòng cùng với người mua.

Chiều ngược lại: tin đồn làm giá rơi oan

Ít người để ý rằng tin đồn cũng kéo giá xuống, và lúc đó người chịu thiệt là người nuôi, người trồng. Một tin "trái cây vùng này phun thuốc độc", "thịt loại này mang bệnh lây sang người", "hàng nhập về sắp tràn chợ" có thể làm người mua tránh hẳn một món trong vài tuần. Cầu rơi đột ngột, hàng tươi không giữ được, người bán ở chợ đầu mối phải xả giá để khỏi thối.

Chuỗi ngược chạy như sau: tin xấu lan → người mua tránh món đó → sạp ế, giảm lượng lấy hàng → chợ đầu mối dư → giá tại vườn, tại trại rơi mạnh → người trồng, người nuôi bán lỗ hoặc bỏ hàng → khi tin được làm rõ thì vụ hàng đã qua.

Với người mua, cách đứng ngoài vòng này cũng giống chiều kia: hỏi tin đến từ đâu, có cơ quan chuyên môn nào nói không, và nếu còn lo thì chọn chỗ mua có nguồn gốc rõ chứ không bỏ hẳn cả một loại thực phẩm. Bỏ theo tin đồn vừa làm bữa ăn nghèo đi, vừa góp tay làm hại người làm ra nó.

Ai bị thiệt trong vòng mua dồn

Người mua đến sau. Họ trả giá cao nhất, có khi chỉ để mua đủ dùng cho vài ngày, vì nhà họ không có chỗ chứa hay không có tiền mua dư. Đây thường là nhà thu nhập thấp, người già sống một mình.

Người mua dồn. Mua ở giá đỉnh, chiếm chỗ chứa, nhiều món hết hạn hoặc ẩm mốc trước khi dùng hết. Gạo mua dồn để lâu bị mọt, dầu ăn bị ôi, thuốc hết hạn. Tiền bỏ ra vào lúc giá cao, rồi vài tuần sau thấy giá về.

Tiệm nhỏ nhập hàng lúc cao điểm. Họ thấy bán chạy nên nhập thêm ở giá cao, đúng lúc vòng sắp xẹp. Khi cầu rơi, họ ôm hàng giá cao, phải bán lỗ hoặc giữ giá lâu, và đó là một nguồn của giá dính sau mỗi đợt đồn.

Người chỉ đứng nhìn. Thường là người ít thiệt nhất. Họ chịu vài ngày bất tiện, mua đủ dùng ở chỗ xa hơn một chút, rồi mua lại bình thường khi kệ đầy.

Áp vào nhà mình: đứng ngoài vòng mà không thiếu đồ dùng

Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người có thể làm mấy việc sau, vừa không mua dồn vừa không để nhà thiếu:

  1. Giữ một khoảng đệm bình thường. Lúc yên ổn, nhà luôn có gạo, dầu, nước mắm, thuốc thông dụng dùng đủ chừng một hai tuần. Có đệm này thì khi tin đồn nổi lên, bạn không cần chạy theo.
  2. Khi nghe tin, kiểm một câu. Tin từ đâu, có sự kiện cụ thể nào không, chợ đầu mối có thiếu không. Hỏi người bán quen là nhanh nhất.
  3. Nếu là mua dồn, mua đúng lượng thường. Không mua thêm, vì giá đang ở đỉnh và hàng sẽ về.
  4. Nếu là thiếu thật, đổi món. Món đang thiếu thì thay bằng món cùng công dụng đang đủ: thiếu rau lá thì ăn củ quả, thiếu một loại thịt thì chuyển loại khác.
  5. Không chuyển tiếp tin chưa kiểm. Mỗi lần chuyển tiếp là thêm một nhà đi mua dồn, thêm một vòng quay.

Trước mùa bão, mua thêm ít nước, đồ khô, đèn pin dùng vài ngày là chuẩn bị hợp lý, khác với mua dồn theo tin đồn. Khác nhau ở chỗ có sự kiện cụ thể và lượng mua chỉ vừa đủ cho khoảng thời gian có thể bị cô lập.

Hiểu lầm hay gặp về tin đồn và giá

"Giá đã tăng tức là tin đồn đúng." Giá tăng có thể chính là hệ quả của tin đồn, không phải bằng chứng. Vòng kỳ vọng tự tạo ra giá cao rồi dùng giá cao để chứng minh mình đúng.

"Mua sớm thì được giá rẻ hơn người đến sau." Có thể, nhưng so với người không mua dồn thì bạn vẫn mua đắt, lại còn chịu hư hỏng và chiếm chỗ. Vài tuần sau giá về, phần mua dư trở thành phần trả thừa.

"Kệ trống là do người bán giấu hàng." Có trường hợp như vậy, và đó là chuyện pháp luật xử lý. Nhưng phần lớn kệ trống trong đợt đồn là do hệ thống không kịp chở, không phải do giấu.

"Mạng xã hội nói nhiều thì chắc đúng." Số lần một tin được chia sẻ không nói gì về độ đúng của nó. Một tin sai được chuyển tiếp nghìn lần vẫn sai, nhưng nó đủ sức đưa nghìn nhà ra cửa hàng cùng một buổi sáng, và chính điều đó làm giá tăng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tin đồn có thể làm giá tăng dù hàng không thiếu?

Vì giá phản ứng với lượng mua và lượng hàng trên kệ trong mấy ngày đó, không phải với tổng lượng hàng trong kho. Khi rất nhiều người mua thêm cùng lúc, kệ trống, người bán thấy cầu dồn nên giữ hàng hoặc nâng giá, và giá tăng thật.

Làm sao biết kệ trống là do mua dồn hay thiếu hàng thật?

Xem có sự kiện cụ thể không, chợ đầu mối và chợ xa có hàng không, hàng tươi có bị thiếu theo không, và hỏi người bán sỉ kho còn hay nguồn về ít. Mua dồn thường chỉ kéo dài vài ngày tới một hai tuần.

Sau đợt tin đồn giá thường thế nào?

Khi hàng về và nhà nào cũng đã đủ dùng vài tuần, cầu rơi dưới mức bình thường. Người bán còn hàng nhập giá cao phải hạ để đẩy, nên giá thường quay về, có khi thấp hơn trước đợt đồn một thời gian ngắn.

Chuẩn bị đồ dùng trước bão có phải là mua dồn không?

Không, nếu có sự kiện cụ thể và bạn chỉ mua đủ cho vài ngày có thể bị cô lập: nước, đồ khô, đèn, thuốc thông dụng. Mua dồn là mua gấp nhiều lần nhu cầu chỉ vì nghe tin chưa kiểm, không có sự kiện nào đứng sau.

Gia đình nên làm gì để không phải chạy theo tin đồn?

Giữ sẵn một khoảng đệm bình thường cho các món thiết yếu dùng đủ một hai tuần, lúc yên ổn thì mua đều. Khi có tin, kiểm nguồn trước, mua đúng lượng thường, và không chuyển tiếp tin chưa rõ cho người khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138