Có món tăng giá người ta vẫn mua gần như nguyên lượng, vì không có gì thay được (gạo, gas, thuốc, sữa cho trẻ nhỏ); có món tăng chút là ế, vì người mua có sẵn món khác thay (một loại cá, một loại trái cây, một bữa ăn ngoài). Mức độ người mua phản ứng với giá này quyết định rất nhiều chuyện: món nào giá nhảy mạnh khi thiếu hàng, món nào người bán dễ chuyển chi phí sang khách, món nào giá chỉ lắc nhẹ.
Sách gọi đó là độ co giãn của cầu, nhưng ở đây không cần công thức. Bài này chỉ áp ý ấy vào giỏ đi chợ: xếp các món nhà bạn mua vào ba nhóm, hiểu vì sao rau thiếu một phần ba mà giá có thể gấp đôi, và biết chỗ nào trong chi tiêu bạn có quyền đổi, chỗ nào không.
Ba nhóm món theo độ nhạy của người mua
Bảng dưới xếp theo cách người mua thật sự cư xử ở chợ, không theo sách. Mức độ có thể khác nhau giữa các nhà, nhưng thứ tự thường giống nhau:
| Nhóm | Ví dụ | Khi giá tăng, người mua làm gì | Hệ quả lên giá |
|---|---|---|---|
| Ít nhạy, khó thay | Gạo, gas nấu, thuốc đang dùng, sữa cho trẻ nhỏ, muối, nước mắm | Mua gần như nguyên lượng, có khi chọn loại rẻ hơn trong cùng món | Thiếu một chút là giá nhảy mạnh; người bán dễ chuyển chi phí |
| Nhạy vừa, có thay một phần | Thịt heo, thịt gà, rau lá, trứng | Bớt lượng, đổi sang loại thịt khác, rau khác | Giá tăng vừa, một phần được đổi món hấp thụ |
| Rất nhạy, nhiều món thay | Một loại cá, một loại trái cây, bánh kẹo, ăn ngoài, đồ uống ở quán | Đổi món ngay, bỏ bữa ăn ngoài | Giá khó tăng mạnh; người bán phải gánh bớt chi phí |
| Ít nhạy ngắn hạn, nhạy dài hạn | Tiền điện, tiền xe đi làm, tiền thuê nhà | Trước mắt vẫn trả; lâu dần đổi thói quen, đổi chỗ ở, đổi phương tiện | Giá tăng giữ được một thời gian, rồi cầu giảm dần |
Dòng cuối là dòng hay bị quên. Khi giá một thứ tăng, tuần đầu ai cũng phải trả; nhưng sau nửa năm, người ta chuyển sang bếp điện, đi chung xe, dọn về gần chỗ làm. Độ nhạy không cố định, nó tăng theo thời gian người mua có để xoay xở.
Vì sao rau thiếu một phần ba mà giá có thể gấp đôi
Đây là chỗ độ nhạy chạm thẳng vào giá. Lấy rau lá sau một đợt mưa lớn làm ví dụ giả định:
- Mưa làm dập, úng nhiều vườn → lượng rau về chợ đầu mối giảm khoảng một phần ba trong vài ngày.
- Người mua vẫn muốn bữa cơm có rau → phần lớn vẫn hỏi mua gần như lượng cũ.
- Hàng ít mà người hỏi không bớt → người bán sỉ ưu tiên ai trả cao hơn → giá nhích từng sáng.
- Phải tới khi giá đủ cao để một phần người mua thật sự bớt (ăn thêm bí, bầu, giá đỗ, củ cải) thì lượng hỏi mới khớp với lượng hàng → mức đó có thể gấp rưỡi, gấp đôi giá cũ.
- Mưa tạnh, vườn hồi lại sau một hai tuần → hàng về đủ → giá rơi nhanh, đôi khi rơi quá vì người trồng cùng thu hoạch dồn.
Nếu người mua dễ bỏ rau, giá chỉ cần nhích một chút là lượng hỏi giảm đủ, và giá không phải nhảy cao. Món càng khó thay, khoảng nhảy càng lớn. Đó là lý do món thiết yếu thường có những cú giá dựng đứng khi nguồn gặp sự cố, còn món xa xỉ thì hiếm khi.
Người bán đọc độ nhạy của khách thế nào
Người buôn lâu năm không nói "độ co giãn", nhưng họ biết rất rõ món nào tăng được, món nào không. Anh Minh bán quán cơm biết rằng tăng giá đĩa cơm sườn thì khách quen văn phòng vẫn ăn, vì quanh đó ít quán khác; còn tăng giá ly trà đá thì khách cằn nhằn ngay, vì món đó ai cũng nghĩ phải rẻ. Thế nên khi thịt lên, anh tăng đĩa cơm một bậc và giữ nguyên trà đá, có khi còn tặng.
Sạp cá ở chợ cũng vậy. Khi một loại cá khan, người bán không dám đẩy giá quá xa so với loại cá bên cạnh, vì khách sẽ chỉ tay sang con khác. Ngược lại, tiệm thuốc tây ở khu xa, ít tiệm, có thể giữ giá cao hơn khu nhiều tiệm cạnh nhau, vì người mua thuốc đang cần thì ít khi đi tìm chỗ thứ hai.
Điều này giải thích vì sao khi chi phí đầu vào tăng, giá các món thiết yếu, ít thay thế thường theo kịp nhanh nhất, còn món có nhiều lựa chọn thay thì người bán gánh bớt, hoặc giảm lượng thay vì tăng giá. Đọc được điều đó, bạn sẽ đoán được món nào trong giỏ nhà mình sẽ đổi trước khi có tin về chi phí.
Dấu hiệu tự quan sát: món nào đang tăng vì người mua không bớt
Ở chợ, bạn có thể đoán món nào đang ở nhóm ít nhạy, món nào nhạy, chỉ bằng vài dấu hiệu nhỏ. Biết được, bạn sẽ hiểu vì sao giá món đó đi như vậy:
- Giá tăng mà sạp vẫn đông, người mua chỉ lắc đầu rồi vẫn cân: món đang ở nhóm khó thay, giá còn có thể giữ cao tới khi nguồn về.
- Giá tăng mà sạp bên cạnh bán món thay thế đông hẳn lên: người mua đang đổi món, giá món đắt sẽ khó tăng thêm.
- Người bán chủ động hỏi "lấy nửa ký thôi nhé", "lấy bó nhỏ nhé": họ biết khách đang bớt lượng, giá đã chạm ngưỡng chịu đựng.
- Người bán chia nhỏ món đắt thành phần nhỏ hơn, giữ giá mỗi phần quen thuộc: dấu hiệu món đó nhạy, không tăng thẳng được.
- Quán ăn tăng giá món chính nhưng giữ giá món phụ, đồ uống: người bán đang đặt phần tăng vào chỗ khách ít nhạy.
- Sau vài tuần giá cao, xuất hiện nhiều sạp bán món thay, món mới: người mua đã đổi thói quen, độ nhạy dài hạn đang làm việc.
Những dấu hiệu này không cho bạn biết giá ngày mai, nhưng cho biết bạn đang đứng chung hàng với số đông hay đang có lựa chọn riêng. Khi thấy mọi người đã đổi món, thường bạn cũng đổi được mà không thiệt.
Độ nhạy của nhà bạn không giống nhà bên cạnh
Thu nhập. Nhà thu nhập thấp nhạy với giá hơn ở hầu hết các món, nhưng lại kém nhạy ở món thiết yếu vì không còn gì để bớt. Một nhà đã ăn cơm với rau và trứng thì khi trứng tăng, không còn món rẻ hơn để đổi.
Thói quen và khẩu vị. Nhà quen ăn một loại gạo, một loại nước mắm thì ít đổi dù giá lên. Nhà dễ tính trong bếp có lợi thế lớn: món nào đắt thì có sẵn món khác trong đầu.
Thời gian và chỗ chứa. Người có thời gian đi chợ xa, có tủ đông, có chỗ cất thì xoay xở với giá tốt hơn. Người làm ca kíp, ở phòng trọ nhỏ thì gần như phải mua chỗ gần, lúc cần.
Trẻ nhỏ, người già, người bệnh. Sữa cho trẻ, thuốc đang uống, thực phẩm theo chế độ của người bệnh là những món gần như không thay được. Nhà có những món này cần biết rằng phần đó của ngân sách sẽ chịu giá đầy đủ, nên phải chừa đệm ở phần khác.
Áp vào chi tiêu nhà mình: lập danh sách món thay
Cách dùng ý này hiệu quả nhất là chuẩn bị sẵn trước khi giá nhảy. Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người làm như sau:
- Liệt kê mười món nhà mua nhiều tiền nhất. Đánh dấu món nào thay được, món nào không.
- Với mỗi món thay được, ghi sẵn hai món thay. Thịt heo đắt thì gà, trứng, đậu phụ; rau lá đắt thì bí, bầu, su su, giá đỗ; cá này đắt thì cá khác cùng cách nấu.
- Với món không thay được, giữ một khoản đệm. Gạo, gas, sữa, thuốc: dự trù tiền cho khả năng tăng, bù bằng cách co giãn ở nhóm khác. Với những món này, đổi sang loại rẻ hơn trong cùng món, như loại gạo thường thay cho gạo thơm ngày thường, là cách xoay duy nhất.
- Nhìn chợ trước, lên thực đơn sau. Ra chợ thấy món nào đang dồi dào, rẻ thì chọn món đó, thay vì đi chợ với thực đơn cố định rồi mua bằng mọi giá.
- Đổi chỗ chi lớn trước, món nhỏ sau. Bớt một bữa ăn ngoài thường có tác dụng hơn mặc cả từng nghìn bó rau.
Khi giá một món thay được nhảy lên, bạn chỉ việc chuyển sang cột bên cạnh, không mất công lo. Khi giá món không thay được tăng, bạn đã có sẵn phần đệm. Hai việc này làm nhà bạn trở thành người mua nhạy giá ở đúng chỗ, và đó chính là áp lực kéo giá xuống mà người bán cảm thấy.
Hiểu lầm hay gặp về độ nhạy theo giá
"Món thiết yếu thì giá phải ổn định." Ngược lại: chính vì người mua không bớt được, nên khi nguồn gặp sự cố, giá món thiết yếu nhảy mạnh nhất. Ổn định chỉ có được khi nguồn cung đều.
"Ai cũng phản ứng với giá như nhau." Thu nhập, thói quen, thời gian, nhà có trẻ nhỏ hay người bệnh làm mỗi nhà một độ nhạy. Cùng một mức tăng, có nhà gần như không cảm thấy, có nhà phải bỏ bữa.
"Đổi món là chịu thiệt." Đổi sang món đang vào mùa thường được món tươi ngon hơn, rẻ hơn. Người lớn tuổi ở chợ vẫn bảo ăn theo chợ, tức là ăn theo cái đang nhiều.
"Món rẻ thì người mua không để ý giá." Ngược lại, món rẻ mà mua hằng ngày như rau, bánh mì, ly cà phê lại là món người mua nhớ giá kỹ nhất. Tăng một chút ở đây bị để ý ngay, trong khi món đắt mua vài năm một lần thì ít ai nhớ giá cũ.
"Tăng giá thì người bán luôn được lợi." Với món khách nhạy, tăng giá có thể làm doanh thu giảm vì khách bỏ đi. Đó là lý do nhiều người bán chọn giảm lượng hay giữ giá chịu lời mỏng thay vì tăng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao món thiết yếu lại hay tăng giá mạnh khi thiếu hàng?
Vì người mua khó bớt món thiết yếu, nên khi hàng ít đi, lượng hỏi mua gần như không giảm. Giá phải lên rất cao mới khiến đủ người bớt mua để khớp với lượng hàng còn lại. Món dễ thay thì chỉ cần nhích nhẹ là người mua đã đổi.
Món nào trong giỏ đi chợ người mua dễ đổi nhất khi giá tăng?
Thường là một loại cá, một loại trái cây, bánh kẹo, đồ uống và các bữa ăn ngoài, vì có nhiều món thay ngay bên cạnh. Thịt, trứng, rau lá đổi được một phần. Gạo, gas, thuốc, sữa cho trẻ nhỏ là nhóm khó đổi nhất.
Độ nhạy theo giá có thay đổi theo thời gian không?
Có. Ngắn hạn người ta thường phải trả giá mới, nhưng sau vài tháng họ tìm cách xoay: đổi bếp, đổi phương tiện, đổi chỗ ở, đổi thói quen ăn. Vì vậy nhiều món ít nhạy lúc đầu trở nên nhạy hơn khi giá cao kéo dài.
Gia đình nên làm gì với những món không thể thay thế?
Giữ một khoản đệm trong ngân sách cho các món này, vì khi giá lên bạn vẫn phải mua. Bù lại bằng cách linh hoạt ở các nhóm thay được như loại thịt, loại rau, số bữa ăn ngoài. Không nên mua trữ quá lượng dùng, vì dễ hỏng và hết hạn.
Vì sao quán ăn tăng giá đĩa cơm mà không tăng ly trà đá?
Vì khách phản ứng khác nhau với từng món. Đĩa cơm ở chỗ ít quán thì khách vẫn ăn; ly trà đá ai cũng nghĩ phải rẻ nên tăng là khách khó chịu ngay. Người bán đặt phần tăng vào món khách ít nhạy để giữ khách.