Cùng một gói hàng mà mỗi nơi một giá vì mỗi cửa hàng nhập hàng qua số tầng phân phối khác nhau, với khối lượng khác nhau, và gánh chi phí mặt bằng, nhân công, giờ mở cửa khác nhau. Giá bạn trả là giá nhập cộng chi phí của chính cửa hàng đó cộng phần lời, nên chênh là chuyện bình thường của thị trường chứ không nhất thiết có ai "chặt chém".
Hiểu cấu trúc này giúp bạn chọn đúng chỗ cho từng món: món nào nên mua ở chợ sỉ, món nào mua ở tạp hoá đầu ngõ cũng không thiệt, khi nào trả thêm ở cửa hàng tiện lợi là đáng, và vì sao giá trên mạng không phải lúc nào cũng rẻ nhất khi tính đủ phí.
Giá bán lẻ gồm ba phần
Ví dụ giả định một chai nước mắm. Nhà sản xuất bán cho nhà phân phối với giá 60. Nhà phân phối bán cho đại lý 66. Đại lý bán cho tạp hoá 70. Tạp hoá bán cho bạn 78. Mỗi tầng lấy một phần để trả kho, xe, người, tiền vốn nằm trong hàng, và một chút lời.
Phần thứ nhất trong giá bạn trả là giá nhập của chính cửa hàng. Cửa hàng nhập thẳng từ nhà phân phối với số lượng lớn có giá nhập thấp hơn tiệm nhỏ nhập qua hai tầng đại lý. Đây là phần tạo chênh lớn nhất.
Phần thứ hai là chi phí vận hành của cửa hàng: tiền thuê mặt bằng, điện máy lạnh, lương nhân viên, hàng hư hỏng, hàng hết hạn phải bỏ, máy tính tiền, phí thanh toán thẻ. Một cửa hàng mặt phố lớn, mở cả đêm, có chi phí trên mỗi món hàng cao hơn hẳn tiệm trong hẻm do chủ nhà tự đứng bán.
Phần thứ ba là lời. Với hàng tiêu dùng thiết yếu, phần này thường mỏng, nhiều món chỉ lời vài phần trăm. Vì vậy khi thấy chênh giá lớn giữa hai nơi, nguyên nhân hay nằm ở hai phần trước hơn là ở lòng tham của người bán.
Năm kênh mua và chỗ tạo ra chênh lệch
Bảng mô tả chung, không áp cho cửa hàng cụ thể nào. Mỗi kênh mạnh ở một chỗ.
| Kênh | Giá nhập | Chi phí vận hành | Điểm cộng | Điểm trừ |
|---|---|---|---|---|
| Chợ sỉ, đại lý | Thấp, nhập lớn | Thấp trên mỗi món | Rẻ khi mua theo thùng | Phải mua số lượng, đi xa |
| Siêu thị lớn | Thấp, nhập thẳng | Cao nhưng chia cho lượng bán lớn | Nhiều khuyến mãi, hàng mồi giá thấp | Giá món ngoài khuyến mãi có khi không rẻ |
| Tạp hoá đầu ngõ | Cao hơn, qua đại lý | Thấp nếu nhà tự bán | Gần, bán gói lẻ, cho mua chịu | Ít khuyến mãi, hàng có khi nằm lâu |
| Cửa hàng tiện lợi | Trung bình | Cao: mặt phố, mở khuya, máy lạnh | Mở mọi giờ, nhanh, sạch | Giá thường cao nhất |
| Chợ mạng | Thấp với người bán lớn | Kho, đóng gói, giao hàng | So giá dễ, mã giảm giá | Phí giao, đơn tối thiểu, rủi ro hàng không đúng |
Không kênh nào rẻ nhất cho mọi món. Siêu thị rẻ ở hàng mồi, chợ sỉ rẻ ở hàng mua theo thùng, tạp hoá đầu ngõ không thua bao nhiêu ở những món giá thấp, và cửa hàng tiện lợi bán thời gian nhiều hơn bán hàng.
Còn một điểm ít người tính: tạp hoá quen cho mua chịu đến cuối tháng, cho đổi món khi mua nhầm, giao tận nhà vài bước chân. Những dịch vụ không ghi trên thẻ giá ấy cũng là một phần của giá bạn trả.
Chuỗi phân phối: mỗi tầng một phần trong giá
Đọc từng mũi tên như một tầng cộng thêm vào giá. Vùng càng xa, chuỗi càng dài:
- Nhà máy → nhà phân phối khu vực: cộng chi phí kho lớn, xe tải đường dài.
- Nhà phân phối → đại lý cấp một ở các đô thị: cộng kho nhỏ, xe giao hàng.
- Đại lý cấp một → đại lý cấp hai ở xã, phường xa: cộng thêm một lượt chở, thêm một phần lời.
- Đại lý → tạp hoá: thường giao theo đơn nhỏ, tiệm tự chở bằng xe máy nếu ở xa.
- Cùng lúc đó, siêu thị lớn đi tắt: nhà máy → kho trung tâm của siêu thị → cửa hàng.
- Chợ mạng có người bán nhập thẳng từ nhà phân phối, có người lấy lại từ đại lý → giá rất khác nhau giữa các người bán cùng một món.
Khi giá xăng dầu tăng, mỗi tầng có chở hàng đều tính lại cước, nên món đi qua nhiều tầng bị đội giá nhiều hơn. Đó là lý do có lúc giá ở quê xa nhích lên rõ hơn ở thành phố.
Chiều ngược lại cũng đúng: khi nhà sản xuất báo tăng giá, tầng nào còn hàng cũ thì bán giá cũ thêm một thời gian. Tạp hoá nhập ít, quay vòng chậm có thể còn bán giá cũ sau khi siêu thị đã đổi giá, nên có những tuần tiệm đầu ngõ lại rẻ hơn.
Phố và quê, gần và xa: chênh theo vùng
Ở xa thì đắt hơn với hàng nặng, hàng cồng kềnh. Nước uống, bia, nước ngọt, bao gạo, bột giặt túi lớn chịu cước chở nhiều. Ở vùng núi, đảo, giá các món này thường cao hơn ở thành phố một khoảng thấy rõ.
Ở quê có món lại rẻ hơn. Tiệm ở quê ít tốn mặt bằng, chủ nhà tự bán, nên với những món nhẹ, đắt tiền trên mỗi ký như dầu gội, kem đánh răng, có khi giá ngang hoặc thấp hơn cửa hàng mặt phố.
Khu đông người mua thì cạnh tranh hơn. Một con phố có ba tiệm tạp hoá và một siêu thị nhỏ thì giá các món quen thường sát nhau. Khu chỉ có một tiệm thì tiệm ít áp lực phải bám giá.
Khu du lịch, bến xe, bệnh viện đắt hơn. Mặt bằng đắt, khách vãng lai không quay lại, ít so giá. Giá ở đây phản ánh chỗ đứng hơn là món hàng.
Theo mùa trong năm. Trước Tết, tiệm nhập nhiều, chịu giá đại lý ít ưu đãi hơn vì ai cũng nhập; mùa mưa bão ở vùng hay chia cắt, cước chở tăng. Những chênh này thường qua khi mùa qua.
Khi nào chênh giá là bình thường, khi nào nên để ý
Không phải mọi khoảng chênh đều giải thích được bằng tầng phân phối và mặt bằng. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.
| Tình huống | Thường là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Tạp hoá đắt hơn siêu thị một chút ở hàng thường | Bình thường, do tầng nhập và khối lượng | Mua ở đâu tiện là được |
| Cửa hàng tiện lợi đắt hơn rõ | Bình thường, trả cho giờ mở cửa và vị trí | Chỉ mua món khẩn ở đây |
| Một tiệm đắt hơn hẳn mọi tiệm quanh đó cùng món | Tiệm còn hàng nhập giá cao, hoặc ít cạnh tranh | Đổi chỗ mua món đó |
| Giá ghi trên kệ khác giá tính tiền | Sai sót hoặc chưa cập nhật | Hỏi lại, đề nghị tính theo giá niêm yết |
| Hàng không có giá niêm yết, mỗi lần hỏi một giá | Không đúng cách bán theo Luật Giá 2023 | Hỏi rõ trước khi lấy hàng |
| Giá tăng vọt cùng lúc nhiều tiệm sau tin đồn thiếu hàng | Tâm lý mua dồn, thường qua nhanh | Mua đủ dùng, không chạy theo |
Phần lớn khoảng chênh bạn gặp nằm ở ba dòng đầu, tức là chuyện bình thường của thị trường. Ba dòng cuối mới là chỗ đáng lên tiếng hoặc đổi chỗ mua.
Áp vào chi tiêu nhà mình
Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người, anh Minh bán quán cơm, bác Tư ở quê. Mỗi người chọn kênh khác nhau cho cùng một món, và đều hợp lý:
- Chị Lan mua bột giặt, giấy vệ sinh, dầu ăn theo đợt khuyến mãi ở siêu thị gần nhà, còn rau, trứng, gia vị lặt vặt mua ở tạp hoá đầu ngõ vì tiện và chênh không đáng.
- Anh Minh mua nước mắm, bột ngọt, dầu ăn theo thùng, theo can ở đại lý vì dùng nhiều; giá nhập thấp hơn tạp hoá đáng kể khi nhân với số lượng của quán.
- Bác Tư gộp mua đồ nặng khi lên chợ phiên, đồ nhẹ thì mua tiệm trong xóm. Đi riêng một chuyến chỉ để mua rẻ hơn vài món là lỗ tiền xăng và công.
- Ai cũng có thể ghi giá của mười món mua nhiều nhất ở hai, ba nơi quen. Một lần ghi là biết món nào nên mua ở đâu trong cả năm, cho tới khi có thay đổi lớn.
- Mua trên mạng thì cộng đủ phí giao, trừ đủ mã giảm, rồi mới so với giá tạp hoá. Đơn nhỏ, phí giao có thể ăn hết phần chênh.
Thời gian của bạn cũng có giá. Chạy ba nơi để mỗi món rẻ hơn một chút có thể không đáng bằng mua đủ ở một nơi gần nhà và dành thời gian cho việc khác.
Hiểu lầm hay gặp
Những nhận định sau dễ làm bạn chọn sai chỗ mua:
- "Siêu thị bao giờ cũng rẻ hơn tạp hoá." Rẻ ở hàng khuyến mãi và hàng mồi; nhiều món khác ngang hoặc đắt hơn tiệm đầu ngõ.
- "Mua trên mạng luôn rẻ nhất." Chưa tính phí giao, đơn tối thiểu, thời gian chờ, chi phí đổi trả.
- "Tiệm bán đắt hơn là đang ăn dày." Thường tiệm nhập qua nhiều tầng hơn, hoặc chịu mặt bằng đắt hơn.
- "Cửa hàng tiện lợi đắt vô lý." Bạn đang trả cho giờ mở cửa, vị trí và tốc độ. Mua món khẩn lúc nửa đêm thì khoản trả thêm đó có giá trị thật.
- "Ở quê cái gì cũng rẻ." Nông sản tại chỗ thì rẻ, hàng đóng gói từ nhà máy ở xa thì thường đắt hơn vì cước chở và tầng đại lý.
- "Giá in trên bao bì là giá phải bán." Con số in sẵn, nếu có, thường là giá bán lẻ đề xuất. Cửa hàng được bán thấp hơn, và nhiều nơi đã bán thấp hơn; điều cần là giá phải được niêm yết rõ.
Chênh giá giữa các kênh là thông tin, không phải bất công. Dùng thông tin đó để chia đúng món cho đúng chỗ là cách bớt tiền bền nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng một sản phẩm mà mỗi cửa hàng bán một giá?
Mỗi cửa hàng nhập qua số tầng phân phối khác nhau, với khối lượng khác nhau, và chịu chi phí mặt bằng, nhân công khác nhau. Giá bán là giá nhập cộng chi phí của cửa hàng cộng phần lời, nên khác nhau là bình thường.
Vì sao cửa hàng tiện lợi bán đắt hơn tạp hoá?
Cửa hàng tiện lợi thường thuê mặt bằng mặt phố, mở khuya hoặc cả đêm, chạy máy lạnh, có nhân viên theo ca. Chi phí đó chia vào từng món. Người mua trả thêm cho sự tiện lợi về giờ giấc và tốc độ.
Mua hàng tiêu dùng trên mạng có thật sự rẻ hơn không?
Có món rẻ hơn, nhất là khi có mã giảm và đơn đủ lớn để được miễn phí giao. Với đơn nhỏ, phí giao có thể làm giá cao hơn tạp hoá gần nhà. Luôn so giá cuối cùng sau khi cộng phí.
Vì sao hàng đóng gói ở vùng xa đắt hơn ở thành phố?
Hàng phải đi qua nhiều tầng đại lý hơn, mỗi tầng chở thêm một chặng và lấy một phần lời. Hàng nặng như nước uống, bao gạo, bột giặt chịu cước chở nhiều nên chênh rõ nhất.
Có nên đi chợ sỉ để mua rẻ hơn không?
Hợp khi bạn mua theo thùng, dùng nhanh và chợ sỉ không quá xa. Nếu chỉ mua vài món lẻ, tiền xăng và thời gian có thể lớn hơn phần chênh. Nhiều nhà rủ hàng xóm mua chung một thùng rồi chia.
Làm sao biết nơi nào bán rẻ hơn cho món nhà mình hay mua?
Ghi giá của khoảng mười món mua nhiều nhất ở hai, ba nơi quen, tính theo đơn vị. Một lần ghi đủ cho bạn biết món nào nên mua ở đâu, chỉ cần cập nhật khi thấy giá đổi rõ.