Giá mủ cao su phụ thuộc vào bốn lực chính: nhu cầu làm lốp xe (dùng phần lớn cao su thiên nhiên của thế giới), giá cao su tổng hợp làm từ dầu mỏ (thứ thay thế trực tiếp), mùa vụ cạo mủ ở các nước Đông Nam Á, và thời tiết ở Thái Lan, nước trồng cao su lớn nhất. Giá dầu tăng thì cao su tổng hợp đắt lên, nhà máy lốp dùng thêm cao su thiên nhiên, giá mủ nhích theo. Kinh tế các nước mua lớn chậm lại, người ta ít mua xe, ít thay lốp, giá mủ yếu đi.
Còn với người cạo mủ hay chủ vườn nhỏ, thêm một tầng nữa: mủ nước được tính tiền theo độ, tức hàm lượng cao su khô trong mủ, nên cùng một bảng giá mà mỗi nhà nhận một mức. Bài dưới đây giải thích các lực từ xa tới gần, rồi đến cách tính giá theo độ, mùa rụng lá, và những chỗ người mới vào nghề hay hiểu nhầm.
Chuỗi nhân quả: từ chiếc lốp xe tới bát mủ
Cao su là một trong ít nông sản mà khách hàng lớn nhất là ngành công nghiệp chứ không phải người ăn. Chuỗi nhân quả vì vậy bắt đầu từ nhà máy:
- Doanh số xe hơi, xe tải, xe máy ở các nước mua lớn → nhu cầu lốp mới và lốp thay thế.
- Nhà máy lốp chọn tỷ lệ pha cao su thiên nhiên và cao su tổng hợp → tỷ lệ phụ thuộc giá hai loại và yêu cầu kỹ thuật.
- Giá dầu mỏ → giá nguyên liệu làm cao su tổng hợp → cao su tổng hợp đắt thì cao su thiên nhiên được chuộng hơn.
- Giá cao su trên các sàn giao dịch ở châu Á → nhà xuất khẩu Việt Nam lấy làm mốc, cộng trừ chênh lệch theo loại mủ khối, mủ tờ.
- Nhà máy sơ chế trong nước → mua mủ nước, mủ đông, mủ chén từ vườn, trả theo độ khô và chất lượng.
- Người cạo và chủ vườn → thu nhập phụ thuộc giá mỗi độ nhân sản lượng, trừ công cạo, phân bón, hoá chất.
Một hệ quả ít người để ý: vì nhu cầu chính là lốp xe, giá cao su thường đi cùng nhịp với sức khoẻ của ngành vận tải và kinh tế thế giới. Những giai đoạn kinh tế đình trệ, xe bán chậm, cao su thường yếu dù vườn chẳng có gì thay đổi.
Các lực chi phối giá mủ cao su
Bảng dưới xếp các lực theo độ nặng nhẹ và tốc độ, để bạn đọc tin cao su biết nên chú ý chỗ nào.
| Lực | Tác động lên giá mủ | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Nhu cầu lốp xe theo kinh tế thế giới | Là lực nền, quyết định giá cao hay thấp nhiều năm | Chậm, theo năm |
| Giá dầu mỏ | Dầu đắt thì cao su tổng hợp đắt, cao su thiên nhiên được giá | Trung bình, vài tuần đến vài tháng |
| Mưa, lũ, hạn ở Thái Lan, Indonesia | Mưa nhiều làm ngưng cạo, nguồn cung hụt tạm thời | Nhanh, theo tuần |
| Mùa rụng lá ngưng cạo ở Đông Nam Á | Nguồn mủ giảm vài tháng mỗi năm, giá hay được đỡ | Theo mùa, lặp lại hằng năm |
| Tồn kho cao su ở các nước nhập khẩu lớn | Kho đầy thì nhà máy mua chậm | Trung bình |
| Tỷ giá đô la | Đổi giá xuất khẩu quy ra tiền đồng | Nhanh |
| Diện tích trồng mới, phá bỏ | Cây cần khoảng sáu, bảy năm mới cạo, đổi nguồn cung rất chậm | Rất chậm |
Đặt cạnh hồ tiêu, cao su còn chậm hơn ở phía cung: từ khi trồng tới khi cạo mất nhiều năm, nên những quyết định trồng mới lúc giá cao sẽ hiện lên sản lượng rất lâu về sau. Đó là một lý do giá cao su có những giai đoạn thấp kéo dài cả thập kỷ.
Giá mủ tính theo độ: vì sao cùng bảng giá mà mỗi nhà một khác
Mủ nước lấy từ cây là hỗn hợp nước và cao su. Nhà máy chỉ quan tâm phần cao su khô, nên họ đo độ (tỷ lệ phần trăm chất khô trong mủ) rồi trả tiền theo công thức: số ký mủ nhân với số độ, nhân với giá mỗi độ. Ví dụ giả định: mủ đo được 30 độ, giá mỗi độ là 400 đồng, thì một ký mủ nước được 12.000 đồng. Nhà bên cạnh mủ chỉ 26 độ thì cùng giá mỗi độ nhưng mỗi ký nhận ít hơn hẳn.
Độ mủ đổi theo mùa (mùa mưa mủ loãng, độ thấp; cuối mùa khô mủ đặc, độ cao), theo tuổi cây, cách cạo và cả việc mủ có bị pha nước hay không. Vì thế người cạo hay thấy "giá mỗi độ không đổi mà tiền về ít đi" vào mùa mưa: không phải bị ép, mà mủ loãng hơn.
Mủ đông, mủ chén (mủ đã đông trong chén) thì tính theo ký, có trừ tạp chất, độ ẩm. Mủ tạp lẫn lá, đất giá thấp hơn. Ở đây cũng vậy, phân biệt được mình bị trừ vì chỉ tiêu nào thì mới bàn được chuyện cải thiện.
Mùa rụng lá và mùa mưa: hai nhịp năm nào cũng lặp
Mùa rụng lá. Ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, cây cao su rụng lá vào giữa mùa khô, thường quãng đầu năm. Vườn ngưng cạo vài tuần đến vài tháng để cây nghỉ và ra lá mới. Cả khu vực Đông Nam Á cũng có nhịp tương tự, nên nguồn mủ thế giới co lại, giá thường được đỡ trong giai đoạn này.
Mở cạo lại. Khi cây ra lá mới và vào mùa mưa, các vườn mở miệng cạo trở lại, mủ về dồn dập. Nguồn cung tăng là lực kéo giá xuống, nhất là khi nhu cầu không tăng cùng lúc.
Mưa dầm, lũ. Mưa sáng sớm làm không cạo được hoặc mủ bị trôi, người cạo mất ngày công. Mưa lớn kéo dài ở Thái Lan hay Indonesia có thể làm giá thế giới nhích lên vài tuần, rồi trở lại khi trời tạnh.
Đọc tin cho đúng nhịp. Tin "giá cao su tăng do nguồn cung hạn chế" vào mùa rụng lá và tin "giá cao su giảm do vào vụ cạo" vào mùa mưa là hai câu năm nào cũng gặp. Chúng nói về nhịp mùa, không nói gì về xu hướng nhiều năm.
Mủ nước, mủ đông, mủ khối, mủ tờ: mỗi dạng một giá
Bản tin hay nói "giá cao su" chung chung, nhưng ở vườn và ở nhà máy, mỗi dạng mủ có cách tính và người mua riêng. Bảng dưới giúp bạn biết con số mình đang đọc thuộc loại nào.
| Dạng mủ | Tính giá thế nào | Ai mua, dùng làm gì |
|---|---|---|
| Mủ nước | Theo số ký nhân độ khô nhân giá mỗi độ | Nhà máy sơ chế, làm mủ khối hay mủ ly tâm |
| Mủ đông, mủ chén, mủ dây | Theo ký, trừ tạp chất và độ ẩm | Nhà máy làm mủ khối loại thấp hơn |
| Mủ khối (cao su đã sơ chế, ép thành bánh) | Theo tấn, bằng đô la, chia hạng theo chất lượng | Nhà máy lốp, hàng kỹ thuật |
| Mủ tờ xông khói | Theo tấn, chia hạng theo màu và độ sạch | Lốp và sản phẩm cần độ bền |
| Mủ ly tâm (mủ cô đặc) | Theo tấn chất khô | Găng tay, nệm, đồ y tế, sản phẩm nhúng |
Giá trên các sàn châu Á thường niêm cho một loại mủ chuẩn, gần với mủ khối hoặc mủ tờ. Từ đó đi ngược về vườn là phải trừ chi phí sơ chế, hao hụt và lời của nhà máy. Vì vậy so giá mỗi độ ở vườn với giá mỗi tấn trên sàn mà không quy đổi thì dễ kết luận sai rằng người trồng bị trả quá thấp.
Một điểm nữa: mủ ly tâm có nhóm khách riêng (găng tay, nệm, đồ y tế), nên có những giai đoạn giá loại này đi khác với mủ khối, ví dụ khi nhu cầu găng tay y tế tăng vọt rồi giảm.
Áp vào nhà mình: người cạo, chủ vườn nhỏ và người mua đồ cao su
Mỗi vai một việc làm được, không cần đoán giá:
- Người cạo thuê: ghi sổ mỗi lần giao mủ gồm số ký, độ đo được, giá mỗi độ. Sau vài tháng sẽ thấy rõ phần thu nhập đổi do giá hay do độ mủ theo mùa.
- Chủ vườn nhỏ: hỏi điểm thu mua cách đo độ, xin xem mẫu đo, so với một điểm khác vài lần để biết sai số thường gặp.
- Người mua nệm, gối cao su: giá thành phẩm phụ thuộc nhiều vào gia công, bọt khí, vải bọc, phân phối; giá mủ thô lên xuống ít khi hiện ngay lên bảng giá nệm.
- Người thay lốp xe: giá lốp do nhiều nguyên liệu và chi phí cộng lại, trong đó cao su thiên nhiên chỉ là một phần; đừng chờ giá mủ giảm rồi mới thay lốp đã mòn.
Điểm chung: giá cao su là câu chuyện của nhà máy và vùng trồng. Với chi tiêu gia đình, nó chỉ chạm tới gián tiếp qua giá lốp, giá đồ cao su, và chạm rất chậm.
Hiểu lầm hay gặp về giá cao su
Mấy câu nghe nhiều ở vùng cao su và cách nhìn lại:
| Hiểu lầm | Nhìn lại cho đúng |
|---|---|
| Giá cao su do thương lái trong vùng quyết | Giá gốc chạy theo các sàn châu Á và nhu cầu lốp thế giới; điểm thu mua chỉ cộng trừ theo độ và chi phí |
| Giá dầu giảm thì không liên quan cao su | Dầu rẻ làm cao su tổng hợp rẻ, nhà máy lốp bớt dùng cao su thiên nhiên |
| Giá mỗi độ không đổi thì tiền mủ không đổi | Độ mủ đổi theo mùa; mùa mưa mủ loãng nên mỗi ký mủ ra ít tiền hơn |
| Thấy giá lên thì trồng thêm là kịp hưởng | Cây cao su cần nhiều năm mới cạo; giá lúc cạo là giá của rất lâu sau |
| Vào mùa rụng lá thì giá luôn cao | Nhịp mùa chỉ đỡ giá; nếu kinh tế yếu, kho đầy thì giá vẫn có thể thấp |
Hiểu lầm nào cũng có một phần đúng, vì người nói thường rút ra từ vài vụ mình đã trải. Cái thiếu là bức tranh rộng hơn: giá mủ ở vườn là đuôi của một chuỗi bắt đầu từ nhà máy lốp ở nước khác, và các khâu ở giữa có thể kéo giá đi ngược với điều đang diễn ra ngay trong vườn.
Câu hỏi thường gặp
Giá mủ cao su phụ thuộc vào những yếu tố nào?
Chủ yếu là nhu cầu lốp xe của thế giới, giá cao su tổng hợp làm từ dầu mỏ, mùa cạo và rụng lá ở Đông Nam Á, thời tiết ở các nước trồng lớn, tồn kho và tỷ giá đô la.
Vì sao giá dầu ảnh hưởng tới giá cao su?
Cao su tổng hợp làm từ các sản phẩm của dầu mỏ. Khi dầu đắt, cao su tổng hợp đắt theo, nhà máy lốp tăng tỷ lệ cao su thiên nhiên, nhu cầu mủ tăng. Dầu rẻ thì chiều ngược lại.
Giá mủ cao su tính theo độ là gì?
Là cách trả tiền mủ nước theo hàm lượng cao su khô. Lấy số ký mủ nhân số độ đo được nhân giá mỗi độ. Mủ đặc, độ cao thì mỗi ký được nhiều tiền hơn mủ loãng cùng ngày.
Mùa rụng lá ảnh hưởng giá cao su ra sao?
Khi cây rụng lá, vườn ngưng cạo, nguồn mủ trong vùng và cả Đông Nam Á giảm vài tháng, giá thường được đỡ. Khi mở cạo lại vào mùa mưa, mủ về nhiều, giá dễ chịu áp lực.
Vì sao Thái Lan quan trọng với giá cao su Việt Nam?
Thái Lan là nước sản xuất cao su thiên nhiên lớn nhất, nên mưa lũ, hạn hán hay chính sách hỗ trợ người trồng ở đó làm nguồn cung thế giới đổi, kéo giá ở các nước khác đổi theo.
Giá mủ giảm thì giá nệm cao su, lốp xe có giảm không?
Thường không giảm ngay. Thành phẩm còn chịu chi phí gia công, nguyên liệu khác, vận chuyển và phân phối. Chỉ khi giá mủ thấp kéo dài, nhà sản xuất mới dần điều chỉnh giá bán.