Qua nhiều thập niên, vàng nhìn chung giữ được sức mua: một lượng vàng hôm nay vẫn đổi được lượng hàng hoá không quá xa so với nhiều chục năm trước, trong khi tiền giấy mất giá dần. Nhưng từng năm thì vàng không theo sát lạm phát; có những năm lạm phát cao mà giá vàng đứng yên, thậm chí giảm, và có những giai đoạn kéo dài cả chục năm vàng mất sức mua.
Lý do nằm ở chỗ lạm phát không tác động thẳng lên vàng, mà qua phản ứng của ngân hàng trung ương với lạm phát. Lạm phát cao kèm lãi suất được nâng mạnh thường không có lợi cho vàng; lạm phát cao mà lãi suất chậm theo thì vàng được đỡ. Bài đi qua chuỗi nhân quả, ba giai đoạn lịch sử, bảng các kiểu lạm phát, và cách dùng ý "sức mua của vàng" trong chuyện chi tiêu nhà mình mà không biến nó thành lời khuyên đầu tư.
Lạm phát đi tới giá vàng qua đường nào
Nối chuỗi nhân quả ra sẽ thấy lạm phát có hai lối đi tới vàng, ngược chiều nhau:
- Lối thuận: giá hàng hoá tăng → tiền giấy mất sức mua → người giữ tiền tìm tài sản giữ giá → một phần chuyển sang vàng → cầu vàng tăng → giá vàng tăng.
- Lối ngược: lạm phát tăng → ngân hàng trung ương nâng lãi suất mạnh → lãi suất thực tăng → giữ tiền gửi, trái phiếu có lời → quỹ bớt giữ vàng → giá vàng bị kìm.
- Lối kỳ vọng: người ta tin lạm phát còn cao lâu và ngân hàng trung ương không đủ sức kìm → mất niềm tin vào tiền giấy → vàng được mua mạnh, kể cả khi lạm phát hiện tại chưa cao.
- Lối chi phí: lạm phát kéo chi phí khai thác tăng → mỏ nghèo đóng cửa → nhiều năm sau nguồn cung yếu → nền giá vàng cao hơn. Lối này rất chậm.
Năm nào lối thuận mạnh hơn lối ngược thì vàng đi cùng lạm phát; năm nào ngân hàng trung ương phản ứng quyết liệt thì lối ngược thắng. Vì thế hỏi "lạm phát có làm vàng tăng không" là chưa đủ; phải hỏi thêm "lãi suất phản ứng thế nào".
Ba giai đoạn lịch sử cho thấy nhịp lệch
Thập niên 1970. Năm 1971, Mỹ ngừng cho đổi đô la ra vàng theo giá cố định, giá vàng được thả nổi. Suốt thập niên đó, lạm phát ở Mỹ và nhiều nước cao kéo dài, lãi suất thực nhiều năm âm, và giá vàng tăng gấp nhiều lần, lên đỉnh vào đầu năm 1980. Đây là giai đoạn người ta hay dẫn khi nói vàng chống lạm phát.
Từ 1980 tới khoảng năm 2000. Ngân hàng trung ương Mỹ nâng lãi suất rất cao để dập lạm phát. Lạm phát giảm dần nhưng vẫn dương, giá cả vẫn tăng mỗi năm, vậy mà giá vàng giảm mạnh rồi đi ngang suốt hai thập niên. Tính theo sức mua, người mua vàng ở đỉnh năm 1980 mất rất nhiều. Phải tới năm 2008, giá vàng danh nghĩa mới vượt lại mức đỉnh cũ, chưa kể phần lạm phát của gần ba mươi năm.
Năm 2021–2022. Lạm phát Mỹ lên mức cao nhất khoảng bốn thập niên. Nhiều người chờ vàng tăng vọt, nhưng giá vàng hai năm đó gần như đi ngang, có lúc giảm khá sâu, vì lãi suất Mỹ được nâng nhanh chưa từng thấy trong nhiều năm. Vàng chỉ bứt lên sau đó, khi các lực khác như ngân hàng trung ương mua vàng mạnh vào cuộc.
Ba giai đoạn, ba kết cục. Chỉ giai đoạn đầu, khi lãi suất chạy sau lạm phát, vàng mới đi cùng lạm phát rõ ràng.
Các kiểu lạm phát và phản ứng thường thấy của vàng
Bảng xếp theo kinh nghiệm chung, không phải công thức.
| Kiểu lạm phát | Ngân hàng trung ương thường | Vàng thường | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|---|
| Lạm phát tăng, lãi suất được nâng nhanh hơn | Quyết liệt, lãi suất thực dương | Bị kìm, có khi giảm | Trong vài tháng |
| Lạm phát tăng, lãi suất chậm theo | Do dự, lãi suất thực âm | Được đỡ, dễ tăng | Vài quý |
| Lạm phát cao kéo dài, mất niềm tin vào tiền | Mất uy tín kiểm soát | Tăng mạnh | Nhiều năm |
| Lạm phát thấp, ổn định | Bình thường | Đi theo các lực khác như đô la, quỹ | Không rõ |
| Lạm phát do giá dầu vọt lên một lần | Chờ xem có lan không | Nhích theo kỳ vọng rồi tuỳ diễn biến | Nhanh rồi phai |
| Giảm phát, giá cả đi xuống | Hạ lãi suất, bơm tiền | Hai chiều, thường được đỡ khi chính sách nới | Chậm |
Cột thứ hai quyết định cột thứ ba. Người đọc tin lạm phát nên nhìn tiếp câu trả lời của ngân hàng trung ương trước khi nối sang giá vàng.
Dòng thứ ba hiếm gặp ở các nền kinh tế lớn nhưng từng xảy ra ở nhiều nước nhỏ có đồng tiền mất giá nhanh. Ở những nơi đó, người dân đổ xô mua vàng, giá vàng tính bằng tiền trong nước tăng vọt, dù giá thế giới không đổi mấy.
Vì sao vàng vẫn giữ sức mua khi nhìn đủ xa
Nếu từng giai đoạn lệch nhịp như vậy, sao người ta vẫn nói vàng giữ sức mua? Vì khi nhìn qua nhiều thập niên, các giai đoạn lên và xuống bù trừ nhau, còn tiền giấy thì mất sức mua một chiều. Một đồng tiền mất vài phần trăm sức mua mỗi năm thì sau ba bốn chục năm còn lại một phần nhỏ giá trị ban đầu. Vàng không bị in thêm, nên không bị bào mòn theo cách ấy.
Nhưng "nhìn đủ xa" ở đây là vài chục năm, không phải vài năm. Và điểm bắt đầu quan trọng: mua ở đỉnh của một đợt tăng nóng thì có thể mất cả chục năm mới lấy lại sức mua, như người mua năm 1980. Đây là điều các bài quảng cáo vàng thường bỏ qua.
Người lớn tuổi ở Việt Nam hay đo giá trị bằng vàng: căn nhà bao nhiêu cây, chiếc xe bao nhiêu chỉ. Thói quen này phản ánh đúng ý sức mua đường dài. Thử làm một bài tập với số liệu giả định: nếu một mâm cỗ Tết thời ông bà tương đương nửa chỉ vàng, hôm nay hỏi lại xem nó tương đương bao nhiêu. Có năm con số gần như không đổi, có năm lệch hẳn. Bài tập ấy cho thấy vàng giữ sức mua tương đối, không phải tuyệt đối.
Lạm phát trong nước và giá vàng thế giới là hai chuyện
Người Việt hay nối lạm phát trong nước với giá vàng thế giới. Thật ra chúng gặp nhau qua những mắt xích khác:
- Giá cả trong nước tăng → người dân lo tiền mất giá → mua vàng để dành nhiều hơn → cầu vàng trong nước tăng → giá ở tiệm và khoảng chênh trong nước bị ảnh hưởng, còn giá thế giới gần như không đổi vì lượng mua quá nhỏ so với thế giới.
- Lạm phát trong nước cao hơn ở Mỹ kéo dài → tiền đồng chịu sức ép mất giá so với đô la → tỷ giá tăng → giá vàng thế giới quy đổi ra tiền đồng tăng dù giá đô la của vàng đứng yên.
- Lạm phát Mỹ tăng → lãi suất Mỹ được nâng → giá đô la của vàng bị kìm, nhưng đô la mạnh lên kéo tỷ giá → hai chiều bù nhau trong giá quy đổi.
- Giá xăng dầu, lương thực thế giới tăng → lạm phát nhiều nước cùng lên → nếu các ngân hàng trung ương lớn chậm phản ứng, lãi suất thực toàn cầu giảm → vàng thế giới được đỡ.
Mắt xích thứ hai giải thích vì sao có những năm người Việt thấy vàng "tăng" tính bằng tiền đồng nhiều hơn tin quốc tế: một phần là do tiền đồng yếu đi chứ không phải vàng thế giới tăng. Tách hai phần này ra giúp đọc tin chính xác hơn.
Dấu hiệu để tự đọc tin "lạm phát tăng, vàng sẽ tăng"
Khi gặp tiêu đề nối thẳng lạm phát với vàng, vài câu hỏi giúp bạn đọc cho tỉnh:
- Lạm phát ở đâu? Lạm phát Mỹ tác động lên giá vàng thế giới qua lãi suất Mỹ; lạm phát ở một nước nhỏ thì tác động lên cầu vàng của nước đó.
- Ngân hàng trung ương Mỹ đang nói gì? Nếu họ hứa nâng lãi suất mạnh, lối ngược đang thắng.
- Lạm phát kỳ vọng hay lạm phát đã qua? Vàng phản ứng với cái người ta tin sắp tới nhiều hơn con số của tháng trước.
- Lạm phát lan rộng hay chỉ do một mặt hàng? Giá dầu vọt lên một lần khác với giá cả tăng đều khắp nơi.
- Tiêu đề so với năm nào? Chọn mốc thuận lợi có thể làm vàng trông như thắng hay thua lạm phát rất xa.
Năm câu này không cho biết giá vàng sẽ đi đâu, nhưng giúp bạn khỏi bị cuốn theo lập luận nghe hợp lý mà bỏ qua mắt xích quan trọng nhất là lãi suất.
Hiểu lầm hay gặp và chuyện chi tiêu nhà mình
"Vàng luôn tăng nhanh hơn lạm phát." Có những giai đoạn dài hai mươi năm vàng thua lạm phát rất xa. Chuyện vàng thắng hay thua phụ thuộc điểm bắt đầu và phản ứng lãi suất.
"Lạm phát tháng này cao, giá vàng tháng sau sẽ tăng." Từng tháng, vàng chịu ảnh hưởng của đô la, quỹ, đầu cơ nhiều hơn số lạm phát. Mối liên hệ chỉ hiện ra qua nhiều năm.
"Lạm phát trong nước cao thì giá vàng thế giới tăng." Giá thế giới chịu lạm phát và lãi suất của các nền kinh tế lớn. Lạm phát trong nước tác động lên lựa chọn giữ tiền hay giữ vàng của người trong nước.
Chuyện nhà mình. Bác Tư nuôi heo, quen để dành bằng vàng vì sợ tiền mất giá. Hiểu đúng ý sức mua đường dài giúp bác yên tâm với thói quen cũ mà không kỳ vọng sai: vàng không phải khoản tiền chắc chắn tăng mỗi năm, và khi cần tiền mua con giống hay sửa chuồng vào đúng năm vàng yếu, bác có thể phải bán ở giá kém. Phần tiền cần dùng trong vài năm tới thì để ở dạng dễ rút, ít biến động, là cách nhiều gia đình vẫn làm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm 2022 lạm phát rất cao mà giá vàng không tăng mạnh?
Vì ngân hàng trung ương Mỹ nâng lãi suất rất nhanh để kìm lạm phát, làm lãi suất thực và đô la tăng. Giữ trái phiếu, tiền gửi đô la trở nên có lợi hơn giữ vàng, nên lực mua vì lạm phát bị lực bán vì lãi suất triệt tiêu.
Giá vàng năm 1980 cao như thế nào so với sau đó?
Giá vàng lên đỉnh vào đầu năm 1980 sau một thập niên lạm phát cao, rồi giảm mạnh và đi ngang khoảng hai mươi năm. Phải tới năm 2008 giá danh nghĩa mới vượt lại mức đó, còn tính theo sức mua thì người mua ở đỉnh chịu thiệt lâu hơn nữa.
Vàng giữ sức mua là có ý gì?
Là qua nhiều thập niên, một lượng vàng đổi được một lượng hàng hoá tương đối ổn định, trong khi tiền giấy mất giá dần vì lạm phát. Ý này đúng khi nhìn rất xa, còn trong vài năm thì sức mua của vàng có thể lên xuống mạnh.
Lạm phát kỳ vọng khác lạm phát đã công bố thế nào với giá vàng?
Lạm phát đã công bố là con số của tháng trước. Lạm phát kỳ vọng là mức người ta tin sẽ xảy ra trong những năm tới. Giá vàng phản ứng mạnh với kỳ vọng, vì nó quyết định lãi suất thực tương lai và niềm tin vào đồng tiền.
Gia đình có nên giữ vàng để chống lạm phát không?
Bài này không khuyên đầu tư. Điều nên biết là vàng giữ sức mua tốt khi nhìn hàng chục năm nhưng có thể thua lạm phát trong nhiều năm liền, và giá bán lúc cần tiền có thể kém. Quyết định nên dựa vào khi nào gia đình cần dùng khoản tiền đó.