Giá dịch vụ tăng nhanh hơn giá hàng hoá vì máy móc giúp nhà máy làm ra ngày càng nhiều hàng với cùng số người, nên giá một chiếc tivi hay chiếc quạt có thể đứng yên hoặc rẻ đi qua nhiều năm. Còn cắt một mái tóc, trông một đứa trẻ, dạy một buổi học bơi vẫn cần đúng chừng ấy thời gian của một người như hai mươi năm trước. Khi lương chung của xã hội tăng, người làm dịch vụ cũng phải được trả cao hơn, nên giá dịch vụ tăng theo dù công việc không đổi.
Các nhà kinh tế gọi hiện tượng này theo tên một nhà kinh tế học đã mô tả nó từ giữa thập niên 1960 khi nghiên cứu chi phí của các đoàn nghệ thuật biểu diễn: một nhóm tứ tấu chơi một bản nhạc vẫn cần đúng bốn người và đúng chừng ấy phút như hai trăm năm trước. Ở đây không cần nhớ tên, chỉ cần nhớ quy luật: món nào nhiều sức người, khó thay bằng máy, thì giá đi theo lương; món nào làm bằng máy được, thì giá đi theo công nghệ. Quy luật ấy giải thích được rất nhiều chuyện trong chi tiêu nhà bạn.
Hai nhóm chi tiêu, hai nhịp giá
Thử xếp những khoản quen thuộc trong nhà theo mức dùng sức người. Đây là xu hướng dài hạn qua nhiều năm, không phải biến động từng tháng.
| Khoản chi | Phần lớn giá là | Xu hướng giá qua nhiều năm |
|---|---|---|
| Tivi, điện thoại, quạt điện, nồi cơm điện | máy móc, linh kiện, quy mô nhà máy | đứng yên hoặc rẻ đi so với thu nhập |
| Quần áo may sẵn | nhà máy, vận chuyển | tăng chậm |
| Thực phẩm đóng gói | nguyên liệu, máy móc chế biến | theo nguyên liệu, không hẳn theo lương |
| Cắt tóc, gội đầu | thời gian người thợ | tăng theo lương chung |
| Giữ trẻ, chăm người già | thời gian người chăm | tăng theo lương chung, khó giảm |
| Sửa quần áo, sửa đồ gia dụng | thời gian người thợ | tăng, có khi đắt hơn mua mới |
| Dạy kèm, dạy bơi, dạy đàn | thời gian người dạy | tăng theo lương chung |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao nhiều gia đình có cảm giác "đồ thì rẻ mà sống thì đắt". Phần đồ dùng trong nhà rẻ đi tương đối, còn phần dịch vụ thì đắt lên, và phần dịch vụ chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong chi tiêu khi thu nhập tăng.
Chuỗi nhân quả từ nhà máy tới tiệm cắt tóc
Điều lạ là giá cắt tóc tăng lại bắt nguồn từ một nhà máy chẳng liên quan gì tới tóc. Chuỗi như sau:
- Nhà máy điện tử mua máy móc mới → mỗi công nhân làm ra nhiều sản phẩm hơn → nhà máy trả lương cao hơn mà giá sản phẩm vẫn giữ được.
- Lương ở nhà máy tăng → người trẻ có thêm lựa chọn: vào nhà máy hay học nghề cắt tóc, giữ trẻ, phụ bếp.
- Tiệm cắt tóc muốn giữ thợ phải trả lương gần bằng nhà máy → nhưng thợ không cắt nhanh hơn được, mỗi ngày vẫn chừng ấy khách.
- Lương thợ tăng mà số khách mỗi ngày không tăng → tiệm phải tăng giá một lượt cắt.
- Kết quả: giá tivi đứng yên, giá cắt tóc tăng, dù chẳng có gì thay đổi trong cách cắt tóc.
Chuỗi này cho thấy giá dịch vụ tăng không phải dấu hiệu dịch vụ tệ đi hay người bán tham hơn. Nó là dấu hiệu cả nền kinh tế đang trả lương cao hơn. Ở nước giàu, cắt tóc, sửa ống nước rất đắt so với một chiếc tivi; ở nước có thu nhập thấp thì ngược lại.
Vì sao sửa đồ có khi đắt hơn mua mới
Đồ mới làm bằng máy, sửa đồ làm bằng tay. Một chiếc quạt điện mới ra từ dây chuyền, mỗi chiếc tốn rất ít giờ công. Sửa một chiếc quạt cũ cần một người thợ tháo, dò, thay, lắp lại, mất cả giờ. Khi giờ công đắt lên, sửa đắt lên, còn quạt mới thì không.
Linh kiện lẻ đắt hơn linh kiện trong máy mới. Nhà máy mua linh kiện theo container; tiệm sửa mua từng cái, kèm chi phí kho và vận chuyển lẻ.
Thợ sửa ít đi. Khi nhiều người chọn mua mới, nghề sửa thu hẹp, thợ giỏi ít đi, giờ của họ càng đắt.
Nhưng mua mới không luôn là lựa chọn rẻ. Với đồ đắt như tủ lạnh, máy giặt, xe máy, sửa vẫn thường rẻ hơn thay. Với đồ rẻ như quạt, ấm siêu tốc, nồi cơm nhỏ, so giá sửa với giá mới trước khi quyết định.
Lực ngắn hạn và lực dài hạn trong giá dịch vụ
Quy luật trên là lực dài hạn. Giá dịch vụ còn chịu những lực ngắn hạn chồng lên:
| Lực | Tác động lên giá dịch vụ | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Lương chung của xã hội tăng | đẩy giá mọi dịch vụ sức người lên đều | rất chậm, liên tục, không lùi |
| Mùa cao điểm (Tết, hè, nhập học) | đẩy giá lên một thời gian | nhanh, rồi hết |
| Tiền thuê mặt bằng | đẩy giá lên từng nấc | chậm, theo hợp đồng |
| Nguyên liệu (thịt cho quán ăn, thuốc cho tiệm nhuộm) | chỉ chạm dịch vụ có nguyên liệu đáng kể | vừa |
| Máy móc mới vào ngành dịch vụ | kéo giá xuống ở phần làm được bằng máy | chậm |
| Nền tảng trên mạng (đặt lịch, giao hàng) | thêm phí kênh, nhưng giúp lấp giờ trống | vừa |
Có một ngoại lệ đáng nhớ: khi một phần dịch vụ được máy làm thay, phần đó rẻ đi. Rửa xe bằng máy phun áp lực, giặt bằng máy giặt công nghiệp, đặt lịch qua ứng dụng giúp thợ ít ngồi chờ. Phần còn lại vẫn đi theo lương.
Chỗ nào dịch vụ rẻ đi được: khi máy vào nghề
Quy luật trên không có nghĩa mọi dịch vụ đều đắt mãi. Phần nào trong dịch vụ được máy làm thay thì phần đó rẻ đi, giống hàng hoá. Giặt là ví dụ dễ thấy: ngày xưa giặt thuê là giặt tay, tính theo từng chiếc; nay tiệm giặt sấy dùng máy công nghiệp, tính theo ký, một người trông được nhiều máy, nên giá giặt tương đối rẻ hơn hẳn so với lương.
Rửa xe bằng máy phun áp lực, xay bột bằng máy, đặt lịch qua điện thoại để thợ ít phải ngồi chờ, chuyển tiền không cần ra quầy: mỗi thứ là một mẩu dịch vụ đã chuyển sang nhịp của máy móc. Ngược lại, phần cần mắt, tay và sự có mặt của một người, như cắt một mái tóc hợp khuôn mặt, dỗ một đứa trẻ ngủ trưa, đỡ một ông cụ đi lại, thì chưa có máy nào thay được.
Vì vậy khi chọn chỗ dùng dịch vụ, bạn có thể tự hỏi: phần nào ở đây là máy, phần nào là người? Phần máy thì nên tìm nơi rẻ, vì chất lượng gần nhau. Phần người thì nên trả đủ để giữ người tốt, vì đổi người là đổi chất lượng. Đây là cách áp quy luật của nhà kinh tế vào chuyện đi chợ dịch vụ hằng ngày.
Dấu hiệu bạn tự thấy trong chi tiêu nhà mình
Mở sổ chi tiêu vài năm trước ra so, bạn có thể tự thấy quy luật này:
- Khoản mua đồ điện tử, đồ gia dụng mỗi năm gần như không tăng, có khi giảm, dù bạn mua đồ tốt hơn.
- Khoản cắt tóc, gửi trẻ, học thêm của con tăng đều mỗi năm, dù vẫn ở chỗ cũ.
- Ăn ngoài tăng nhanh hơn nấu ở nhà, vì ăn ngoài có thêm phần tiền công và mặt bằng.
- Thợ sửa đồ khuyên mua mới nhiều hơn trước: dấu hiệu giờ công đã đắt hơn đồ mới.
- Phần dịch vụ chiếm tỷ trọng lớn dần trong tổng chi, dù bạn không hề "tiêu hoang" hơn.
- Người giúp việc, người chăm ông bà đòi mức công cao hơn mỗi lần đổi người: mặt bằng lương chung đã dịch lên, không phải người mới khó tính hơn.
- Một số khoản dịch vụ lại rẻ đi hoặc đứng yên, như giặt sấy theo ký, chuyển tiền, gọi điện: đó là những phần đã có máy làm thay.
Thấy được điều này giúp bạn khỏi tự trách mình chi tiêu kém. Đó là nhịp chung của cả nền kinh tế, và nó sẽ còn tiếp diễn khi thu nhập chung tăng.
Áp vào ngân sách gia đình
Gia đình chị Lan, bốn người, muốn xếp ngân sách thực tế hơn cho nhiều năm. Các bước chị làm:
- Tách khoản hàng hoá và khoản dịch vụ trong sổ chi. Hai nhóm tăng theo hai nhịp khác nhau, gộp chung dễ đoán sai.
- Tính trước mức tăng hằng năm cho nhóm dịch vụ. Gửi trẻ, học thêm, cắt tóc gần như chắc tăng theo lương chung; đừng lập ngân sách năm sau bằng đúng con số năm nay.
- Tự làm những dịch vụ nhà mình làm được. Cắt tóc cho con nhỏ, sửa quần áo đơn giản, nấu ăn thay vì ăn ngoài: mỗi việc tự làm là một khoản không chạy theo lương người khác.
- Đổi chỗ chi theo quy luật. Đồ dùng bền thì mua loại tốt và giữ lâu; dịch vụ thì chọn chỗ ổn định, giữ người quen.
- Đổi công với hàng xóm. Trông con giúp nhau, chia nhau đưa đón: dịch vụ trao đổi không tính theo giá thị trường.
Bác Tư ở quê sống theo kiểu này từ lâu mà không gọi tên: cả xóm đổi công lúc gặt, lúc làm nhà. Ở phố cách đó khó hơn, nhưng vẫn làm được với vài nhà quen.
Hiểu lầm hay gặp
"Dịch vụ tăng giá là vì người làm dịch vụ tham." Phần lớn là vì lương chung của xã hội tăng, người làm dịch vụ phải được trả tương xứng mới ở lại nghề.
"Giá cả chung tăng thì cái gì cũng tăng như nhau." Hàng làm bằng máy có thể đứng yên hoặc rẻ đi; dịch vụ sức người tăng nhanh hơn mức chung. Mỗi nhà chịu mức tăng khác nhau tuỳ cách chi.
"Công nghệ rồi sẽ làm mọi dịch vụ rẻ đi." Công nghệ làm rẻ phần đặt lịch, thanh toán, rửa, giặt. Phần cần một người ở cạnh như trông trẻ, chăm người già, cắt tóc thì khó thay.
"Giá dịch vụ ở quê rồi sẽ giữ mãi như cũ." Khi người trẻ ở quê có thêm việc ở nhà máy, ở phố, lương chung ở quê cũng tăng. Người làm dịch vụ ở quê đòi mức cao hơn để ở lại nghề, nên giá cũng đi lên, chỉ chậm hơn ở phố.
"Cứ mua đồ rẻ rồi bỏ thay vì sửa là khôn." Với đồ nhỏ thì có khi đúng. Với đồ lớn, mua mới tốn nhiều hơn hẳn, chưa kể đồ bỏ đi chất thành rác. So từng món, đừng áp một luật cho tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tivi ngày càng rẻ mà tiền cắt tóc ngày càng đắt?
Tivi làm bằng dây chuyền máy móc, mỗi năm nhà máy làm ra nhiều hơn với cùng số người, nên giá có thể đứng yên hoặc giảm. Cắt tóc vẫn cần một người thợ với chừng ấy thời gian, nên khi lương chung tăng, giá cắt tóc tăng theo.
Giá dịch vụ tăng có phải là dấu hiệu nền kinh tế xấu đi không?
Không hẳn. Giá dịch vụ tăng theo lương thường đi cùng thu nhập chung đang tăng. Điều đáng để ý là thu nhập nhà bạn có tăng kịp với phần dịch vụ mà nhà bạn phải dùng hay không.
Vì sao sửa đồ gia dụng nhỏ có khi đắt hơn mua mới?
Đồ mới làm bằng máy, mỗi chiếc tốn ít giờ công; sửa đồ cần một người thợ làm từng chiếc, mua linh kiện lẻ. Khi giờ công đắt lên, sửa đồ nhỏ có thể vượt giá đồ mới, nhưng với đồ lớn, sửa vẫn thường đáng hơn.
Có cách nào để chi tiêu dịch vụ không tăng mãi theo năm không?
Tự làm những việc nhà làm được, đổi công với người quen, giữ người làm dịch vụ quen lâu năm, và chọn những phần có máy làm thay. Phần cần sức người chuyên môn thì nên tính trước mức tăng hằng năm vào ngân sách.
Vì sao ở nước giàu dịch vụ đắt hơn ở nước nghèo nhiều thế?
Ở nước giàu lương chung cao, người làm dịch vụ phải được trả gần bằng mức ấy, nên mỗi giờ dịch vụ rất đắt. Hàng hoá thì được chở đi khắp thế giới với giá gần nhau, nên chênh lệch giá hàng hoá giữa các nước nhỏ hơn nhiều.