Giá lúa giảm mà gạo ngoài chợ không rẻ theo vì tiền lúa chỉ chiếm khoảng một nửa giá một ký gạo lẻ; nửa còn lại là hao hụt khi xay, công sấy, lau bóng, tách màu, bao bì, vận chuyển, mặt bằng và công người bán, những khoản không giảm khi lúa rẻ. Thêm vào đó, tiệm gạo đang bán hàng nhập từ vài tuần trước và ngại đổi giá liên tục, nên giá lẻ luôn đi sau và đi ít hơn giá ngoài đồng.
Nói “thương lái ăn chênh” là cách giải thích dễ nghe nhưng chỉ đúng một phần. Bài này tách lần lượt từng khâu một ký lúa đi qua trước khi thành ký gạo trên tay bạn, đưa ra một bảng chi phí giả định để thấy phần nào cứng, phần nào mềm, rồi chỉ ra lúc nào chênh lệch giữa ruộng và chợ nới rộng bất thường đáng để hỏi.
Một ký lúa đi qua những khâu nào
Đi theo một bao lúa từ lúc rời ruộng ở đồng bằng sông Cửu Long tới thùng gạo nhà bạn ở thành phố. Mỗi khâu tốn một khoản và mất một ít trọng lượng:
- Gặt và bán tại ruộng. Lúa tươi được cân tại bờ ruộng, chở bằng ghe hoặc xe tới lò sấy. Thương lái trả tiền lúa, công chở và chịu rủi ro lúa nóng nếu chờ lâu.
- Sấy. Lúa tươi mất đi một phần nước, trọng lượng giảm đáng kể. Chi phí gồm nhiên liệu đốt, điện, công trông lò.
- Xay ra gạo lứt và gạo nguyên liệu. Trấu bị bóc ra, cám bị xát đi. Từ một ký lúa khô chỉ còn khoảng sáu phần mười hoặc hơn một chút là gạo trắng, tùy giống và chất lúa, trong đó còn lẫn tấm.
- Lau bóng, tách màu, phân loại. Nhà máy chế biến làm gạo trắng đều, loại hạt vàng, hạt đen, tách tấm theo cỡ. Gạo càng đẹp càng tốn công đoạn và càng hao.
- Đóng bao và vận chuyển. Bao, chỉ may, công bốc xếp, xe tải chở hàng trăm cây số lên chợ đầu mối hoặc kho đại lý.
- Đại lý, chợ đầu mối. Chia lô lớn thành lô nhỏ, giao tới tiệm, cho tiệm nợ tiền hàng một thời gian.
- Tiệm gạo. Thuê mặt bằng, trả công người bán, chịu hao khi xúc lẻ, giao tận nhà, và cần một phần lời để sống.
Đếm lại, có ít nhất năm sáu người tham gia, mỗi người đều có chi phí riêng. Phần lớn những chi phí ấy tính theo ký hoặc theo chuyến, không thay đổi theo giá lúa.
Bảng chi phí giả định cho một ký gạo lẻ
Bảng dưới là ví dụ giả định, chia giá một ký gạo thường bán lẻ thành một trăm phần để thấy tỷ lệ, không phải số đo của bất kỳ loại gạo hay nơi bán nào. Tỷ lệ thật đổi theo loại gạo, mùa vụ và quãng đường.
| Khoản | Chiếm khoảng (phần trên 100) | Có giảm khi lúa rẻ không |
|---|---|---|
| Tiền lúa (đã tính phần hao khi sấy, xay) | 50 | Có, giảm theo giá lúa |
| Sấy, xay, lau bóng, tách màu | 8 | Không, theo nhiên liệu, điện, công |
| Bao bì, đóng gói | 3 | Không |
| Vận chuyển, bốc xếp | 6 | Không, theo giá dầu và quãng đường |
| Đại lý, chợ đầu mối, vốn quay vòng | 8 | Ít |
| Tiệm bán lẻ: mặt bằng, công, hao, lời | 25 | Không, có khi còn tăng |
| Trừ đi tiền bán tấm, cám, trấu | bù lại một phần nhỏ | Có, cũng đi theo thị trường |
Với bảng giả định này, nếu giá lúa giảm một phần năm, phần tiền lúa giảm từ 50 xuống 40, tức giá lẻ chỉ có thể giảm khoảng một phần mười, và đó là khi mọi khâu chịu chuyển hết phần giảm xuống. Thực tế thường ít hơn, vì các khâu giữa giữ lại một phần để bù cho những lúc lúa lên mà họ không kịp tăng giá.
Vì sao giá lẻ lên nhanh mà xuống chậm
Người mua hay thấy giá gạo tăng thì nhanh mà giảm thì lâu. Hiện tượng này có thật, và có mấy lý do rất đời thường. Lý do đầu tiên là thứ tự bán hàng: tiệm gạo bán theo lô. Khi lúa lên, lô mới nhập đắt hơn, tiệm thường tăng giá ngay cả với hàng cũ còn lại vì sợ bán xong không đủ tiền nhập lại. Khi lúa xuống, tiệm còn đang bán lô cũ mua đắt nên chờ hết lô mới giảm.
Lý do thứ hai là chi phí cố định lên đều theo năm: tiền thuê mặt bằng, lương người bán, xăng xe giao hàng ít khi giảm. Mỗi lần giá lúa giảm là một dịp để tiệm bù những khoản đã tăng âm thầm trước đó, nên phần giảm không được chuyển hết cho khách.
Lý do thứ ba là khách ít so sánh giá gạo. Gạo là món mua định kỳ, nhiều nhà quen một tiệm, một loại, ít khi đi hỏi giá chỗ khác. Khi khách ít so sánh, tiệm ít có sức ép phải giảm nhanh. Ngược lại, ở các chợ đông tiệm gạo cạnh nhau, giá lẻ thường bám theo giá sỉ sát hơn.
Nhìn như vậy, chuyện giá lẻ đi chậm không nhất thiết là có ai làm giá, mà là kết quả của cách hàng tồn, chi phí và thói quen mua cùng vận hành.
Khi nào chênh lệch ruộng – chợ nới rộng bất thường
Chênh lệch giữa giá lúa và giá gạo lẻ lúc nào cũng có. Nó đáng để hỏi khi có những dấu hiệu sau:
- Giá lúa đã giảm rõ và kéo dài hơn hai ba tháng mà giá lẻ ở nhiều tiệm vẫn y nguyên, không có khuyến mãi nào.
- Cùng loại gạo, cùng độ mới, tiệm này chênh tiệm kia quá nhiều mà không khác gì về dịch vụ.
- Gạo được bán dưới tên gọi mới, bao đẹp hơn, giá cao hơn hẳn nhưng nấu lên không khác loại cũ.
- Chi phí vận chuyển không tăng, giá nhiên liệu không tăng, mà giá lẻ vẫn nhích.
Khi gặp những dấu hiệu này, việc hợp lý nhất của người mua là so giá ở vài nơi và đổi chỗ mua, chứ không phải đi tìm “thủ phạm”. Thị trường gạo có rất nhiều người bán; khách chịu so sánh là cách đơn giản nhất để chênh lệch co lại.
Tấm, cám, trấu: phần bù mà ít người để ý
Khi xay lúa, nhà máy không chỉ thu được gạo. Trấu là vỏ ngoài, được bán làm chất đốt cho chính lò sấy, cho lò gạch, hoặc ép viên làm nhiên liệu. Cám là lớp lụa xát ra khi làm trắng gạo, giàu dầu và đạm, được mua làm thức ăn chăn nuôi hoặc ép dầu. Tấm là những hạt gạo gãy, được bán cho các cơ sở làm bún, bánh phở, bánh tráng, nấu rượu, hoặc bán làm cơm tấm.
Tiền bán những thứ này giúp nhà máy bù một phần chi phí. Vì vậy giá của chúng cũng góp vào giá gạo theo chiều ngược: khi cám được giá vì thức ăn chăn nuôi đắt, khi tấm được giá vì có nước mua nhiều tấm, nhà máy có thể trả giá lúa cao hơn mà không phải nâng giá gạo trắng tương ứng. Ngược lại, khi các phụ phẩm rẻ, toàn bộ chi phí dồn lên gạo nguyên.
Đây là một ví dụ cho thấy giá gạo lẻ chịu cả những lực tưởng không liên quan: giá thức ăn chăn nuôi, nhu cầu làm bún bánh, thậm chí nhu cầu chất đốt. Người mua ít khi thấy, nhưng người làm nghề xay xát theo dõi rất sát.
Gạo đi xa và gạo bán tại vùng: vì sao mỗi nơi một giá
Cùng một loại gạo, giá ở chợ gần vùng trồng và giá ở thành phố xa có thể khác nhau khá rõ. Phần khác biệt đến từ những thứ sau:
- Quãng đường chở: gạo từ đồng bằng sông Cửu Long ra các tỉnh phía Bắc gánh cước xe hoặc cước tàu nhiều hơn gạo bán ngay trong vùng.
- Số khâu trung gian: ở gần vùng trồng, tiệm có thể mua thẳng từ nhà máy; ở xa phải qua đại lý vùng, chợ đầu mối rồi mới tới tiệm.
- Tiền mặt bằng: tiệm ở phố trung tâm trả tiền thuê cao hơn tiệm ở chợ quê, phần này dồn vào mỗi ký bán ra.
- Khẩu vị địa phương: nơi chuộng gạo dẻo thơm thì loại này nhiều người bán, cạnh tranh hơn; loại ít người ăn lại phải chở riêng, giá cao hơn.
- Lượng bán: tiệm bán nhiều quay vòng nhanh, chịu lời mỗi ký thấp hơn tiệm bán ít.
Vì vậy khi so giá gạo với người quen ở tỉnh khác, đừng vội kết luận nơi mình bị bán đắt. Hãy so cùng loại gạo trong cùng khu vực trước.
Áp vào cách mua gạo của nhà bạn
Mua bao lớn ở tiệm gần nhà thay vì ký lẻ. Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người, ví dụ giả định, thường mua bao mười hoặc hai mươi lăm ký: giá mỗi ký thấp hơn mua lẻ vì tiệm đỡ công xúc, đỡ hao. Chỉ cần nhà ăn hết trong ba bốn tuần.
Chọn đúng độ trắng cần dùng. Gạo càng trắng bóng càng tốn công đoạn và hao hơn. Nếu nhà bạn không kén, gạo ít lau bóng hơn vẫn ngon, rẻ hơn, giữ được một ít cám.
Hỏi tiệm về gạo cùng vùng, cùng loại nhưng bao đơn giản. Nhiều tiệm có hai dòng cùng loại gạo: bao in đẹp và bao thường. Khác biệt chủ yếu ở bao bì và tên gọi.
Tận dụng gạo tấm cho món hợp. Gạo tấm rẻ hơn gạo nguyên, nấu cơm tấm, cháo, cơm chiên đều hợp. Đây là phụ phẩm của chính quá trình xay, dùng được là lợi.
Hiểu lầm hay gặp về chênh lệch ruộng – chợ
“Một ký lúa ra một ký gạo.” Không đúng. Lúa còn vỏ trấu, cám và nước; một ký lúa khô chỉ cho khoảng sáu phần mười gạo trắng, chưa kể phần thành tấm.
“Chênh lệch lớn là do thương lái ăn hết.” Thương lái chỉ là một khâu. Phần lớn chênh lệch nằm ở chế biến, vận chuyển và bán lẻ, những khoản không giảm theo giá lúa.
“Giá lúa giảm một nửa thì gạo phải giảm một nửa.” Vì tiền lúa chỉ khoảng một nửa giá lẻ, giá lẻ dù chuyển hết phần giảm cũng chỉ giảm khoảng một phần tư.
“Gạo bao đẹp là gạo tốt hơn.” Bao đẹp tốn tiền bao bì và quảng bá. Chất gạo phải thử nấu mới biết.
“Tiệm nào cũng phải bán cùng một giá.” Mỗi tiệm khác nhau về tiền thuê, nguồn nhập, lượng bán và dịch vụ giao hàng. Chênh vài phần trăm là bình thường; chênh lớn kéo dài mới đáng so sánh lại.
Câu hỏi thường gặp
Một ký lúa xay ra được bao nhiêu gạo?
Tùy giống, độ sấy và cách xay, nhưng thường khoảng sáu phần mười hoặc hơn một chút là gạo trắng, trong đó có cả gạo nguyên và tấm. Phần còn lại là trấu, cám và hao hụt. Lúa tươi còn mất thêm nước khi sấy.
Vì sao giá gạo lẻ tăng nhanh mà giảm chậm?
Vì tiệm bán theo lô hàng nhập trước, lúc lúa lên thì sợ không đủ tiền nhập lại nên tăng ngay, lúc lúa xuống thì chờ bán hết lô cũ. Thêm vào đó chi phí mặt bằng, công người bán ít khi giảm, nên phần giảm không được chuyển hết.
Mua gạo ở chợ đầu mối có rẻ hơn nhiều không?
Thường rẻ hơn vì bỏ qua một khâu bán lẻ, nhưng phải mua theo bao lớn, tự chở và chọn hàng. Với gia đình ăn ít, chênh lệch có thể không bù được công đi lại, trừ khi mua chung với vài nhà.
Tấm, cám, trấu có ảnh hưởng tới giá gạo không?
Có, theo chiều bù trừ. Nhà máy bán tấm cho làm bún, bánh, bán cám cho chăn nuôi, bán trấu làm chất đốt. Khi các phụ phẩm này được giá, nhà máy có thêm nguồn thu và áp lực lên giá gạo nhẹ đi một chút.
Làm sao biết tiệm gạo quen đang để giá hợp lý?
Hỏi giá cùng loại gạo, cùng độ mới ở hai ba tiệm khác và so trong vài lần mua. Nếu tiệm quen chênh cao kéo dài mà không có lý do như giao tận nhà, gạo mới hơn hay đóng bao kỹ hơn, có cơ sở để đổi chỗ mua.
Chi phí vận chuyển chiếm nhiều trong giá gạo không?
Không lớn bằng tiền lúa hay khâu bán lẻ, nhưng là khoản không giảm khi lúa rẻ và tăng khi giá nhiên liệu tăng. Gạo chở đi xa, ví dụ từ đồng bằng sông Cửu Long ra các tỉnh phía Bắc, gánh phần này nhiều hơn.