Giá mì gói tăng chủ yếu vì ba nhóm chi phí cùng lúc nhích lên: bột mì (gần như toàn bộ lúa mì làm mì ở nước ta phải nhập khẩu), dầu cọ dùng để chiên vắt mì, và bao bì cùng cước chở hàng. Mỗi khoản nhỏ, nhưng một gói mì bán giá rẻ nên lãi trên từng gói rất mỏng; chỉ cần hai trong ba khoản tăng là nhà sản xuất không gánh nổi lâu.
Điều người mua thấy muộn hơn nhiều so với lúc chi phí đổi: giá thùng mì ở đại lý thường nhích trước, giá gói lẻ ở tạp hoá đầu ngõ đi sau, và nhiều khi giá gói không đổi mà vắt mì nhẹ đi vài gam. Dưới đây là cách mổ một gói mì ra từng khoản, chuỗi nhân quả từ cánh đồng lúa mì ở nước ngoài tới kệ hàng, và những dấu hiệu bạn tự nhìn được khi đi chợ.
Một gói mì gồm những khoản tiền nào
Bảng dưới là ví dụ giả định, chia giá bán lẻ một gói mì thành mười phần trăm cho dễ hình dung. Tỷ lệ thật khác nhau theo loại mì và từng nhà sản xuất, nhưng thứ tự các khoản lớn nhỏ thì khá giống nhau.
| Khoản | Tỷ lệ trong giá bán (ví dụ giả định) | Đến từ đâu |
|---|---|---|
| Bột mì làm vắt mì | Khoảng một phần tư | Lúa mì nhập khẩu, xay ở nhà máy bột trong nước |
| Dầu chiên vắt mì | Khoảng một phần mười | Chủ yếu dầu cọ, nhập từ các nước Đông Nam Á trồng cọ |
| Gói gia vị, gói dầu, rau sấy | Khoảng một phần mười | Muối, đường, bột ngọt, ớt, tỏi, hành, chất điều vị |
| Bao bì gói và thùng carton | Gần một phần mười | Màng nhựa nhiều lớp gốc dầu mỏ, giấy carton |
| Điện, hơi nóng, nhân công, khấu hao máy | Khoảng một phần mười | Chi phí chạy nhà máy |
| Vận chuyển và kho | Vài phần trăm | Xe tải chở từ nhà máy về tổng kho, đại lý, tiệm |
| Chiết khấu cho đại lý và người bán lẻ | Khoảng một phần năm | Phần lời của các tầng phân phối |
| Quảng cáo, khuyến mãi, thuế, lãi nhà sản xuất | Phần còn lại | Thường mỏng hơn người ta tưởng |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao bột mì và dầu cọ là hai lực đáng theo dõi nhất: cộng lại đã chiếm khoảng một phần ba giá gói mì, mà cả hai đều theo giá thế giới. Bao bì và cước chở nhỏ hơn, nhưng chúng lại hay tăng cùng lúc với dầu mỏ, nên khi xăng dầu lên, gói mì bị đẩy từ hai phía.
Chuỗi nhân quả từ cánh đồng lúa mì tới kệ tạp hoá
Mỗi mũi tên dưới đây là một chặng mất thời gian. Đó là lý do tin "giá lúa mì thế giới tăng" hôm nay chưa làm gói mì đổi giá ngay tuần sau.
- Hạn hán hoặc mưa trái mùa ở các vùng trồng lúa mì lớn → sản lượng giảm → giá lúa mì trên các sàn hàng hoá quốc tế tăng.
- Nhà máy bột trong nước ký mua lúa mì cho vài tháng tới với giá mới → giá bột mì bán cho nhà sản xuất mì tăng sau đó vài tháng.
- Năm có chiến sự hay cấm xuất khẩu ở nước bán lúa mì, như năm 2022 khi xung đột ở Ukraine làm nguồn lúa mì vùng Biển Đen gián đoạn → giá nhảy nhanh hơn bình thường.
- Giá dầu cọ tăng (do mùa khô ở nước trồng cọ, do nước đó giữ dầu cọ lại làm nhiên liệu sinh học) → dầu chiên đắt → chi phí mỗi vắt mì tăng.
- Giá dầu mỏ tăng → màng bao bì nhựa đắt và cước xe tải đắt → thêm một lớp chi phí nữa.
- Nhà sản xuất gom các khoản đó lại, chờ đến khi lãi trên gói quá mỏng → báo tăng giá thùng cho đại lý, hoặc giữ giá mà bớt định lượng.
- Đại lý tăng giá thùng → tạp hoá nhập lô mới với giá mới → giá gói lẻ đổi, thường làm tròn lên.
Tính từ lúc giá lúa mì thế giới tăng tới lúc tô mì nhà bạn đắt hơn, quãng đường thường kéo dài vài tháng. Ngược lại, nếu thấy giá mì gói tăng vọt ngay trong vài ngày, nguyên nhân thường nằm ở khâu phân phối hoặc tâm lý mua dồn chứ không phải ở lúa mì.
Lực nào đẩy giá mì, nhanh hay chậm
Không phải lực nào cũng chạm tới gói mì cùng một tốc độ. Bảng này giúp bạn đọc tin tức mà không giật mình vô cớ.
| Lực | Tác động lên giá gói mì | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Giá lúa mì thế giới | Mạnh, vì bột mì là khoản lớn nhất | Chậm, thường sau vài tháng do hợp đồng mua trước |
| Giá dầu cọ | Khá mạnh | Vừa, vài tuần đến vài tháng |
| Tỷ giá đồng đô la | Đẩy cả bột mì lẫn dầu cọ, vì đều mua bằng ngoại tệ | Vừa |
| Giá xăng dầu | Qua cước chở và bao bì nhựa | Cước chở nhanh, bao bì chậm hơn |
| Lương công nhân, giá điện | Nhẹ trên từng gói | Chậm, thường dồn vào đợt tăng giá đầu năm |
| Mua dồn khi có tin đồn thiếu hàng | Làm giá lẻ ở tiệm nhích tạm thời | Rất nhanh, nhưng cũng hạ nhanh |
| Cạnh tranh giữa các nhà sản xuất | Kìm giá, đẩy sang khuyến mãi hoặc đổi định lượng | Liên tục |
Mẹo đọc bảng: lực "chậm" mới là lực làm giá đổi lâu dài; lực "rất nhanh" thường chỉ là gợn sóng. Khi nghe ai đó nói "mì sắp lên giá", hỏi lại xem họ đang nói lực nào.
Vì sao giá mì thường tăng theo bậc chứ không tăng từ từ
Giá lẻ cần con số tròn. Tạp hoá không bán gói mì với giá lẻ vài trăm đồng, nên chi phí tăng từng chút một vẫn bị dồn lại, đến khi đủ một bậc mới đổi. Người mua thấy như giá "nhảy", thật ra nó đã tích dần từ trước.
Nhà sản xuất ngại tăng giá nhiều lần. Mỗi lần đổi giá thùng phải báo đại lý, in bảng giá mới, đổi chương trình bán hàng. Họ thường chờ gom đủ chi phí rồi tăng một lần, có khi kèm đổi mẫu bao bì.
Giữ giá mà bớt định lượng là lối thoát quen. Với hàng rẻ như mì gói, người mua rất nhạy với giá in trong đầu. Nhiều nhà sản xuất chọn giữ giá và cho vắt mì nhẹ đi vài gam, hoặc gói gia vị nhỏ lại.
Đại lý tăng trước tạp hoá. Đại lý nhận giá mới ngay, còn tạp hoá thường bán hết hàng cũ mới đổi giá. Vì vậy cùng một tuần, có tiệm đã bán giá mới, có tiệm vẫn bán giá cũ.
Khi giá đầu vào giảm, gói mì ít khi giảm theo bậc. Thay vì hạ giá in, nhà sản xuất thường tăng khuyến mãi, tặng thêm gói trong thùng, hoặc ra dòng mì mới. Người mua hưởng lợi qua đường vòng chứ không thấy con số trên kệ đi xuống.
Dấu hiệu bạn tự quan sát khi đi chợ
Không cần đọc báo kinh tế, vài thứ dưới đây đủ cho bạn biết giá mì đang chịu sức ép hay chỉ là chuyện của một tiệm.
- Giá thùng ở đại lý hoặc cửa hàng sỉ đổi trước: nếu thùng tăng mà gói lẻ chưa đổi, giá lẻ thường sẽ theo sau khi tiệm nhập lô mới.
- Khối lượng in trên gói: so gói mới với gói cũ còn trong nhà, nếu số gam giảm mà giá giữ, đó là tăng giá kín.
- Thùng mì còn đủ số gói không: có lúc thùng vẫn to như cũ nhưng số gói bên trong ít đi.
- Chương trình tặng kèm thưa dần: khi nhà sản xuất chịu sức ép chi phí, khuyến mãi là thứ bị cắt trước tiên.
- Bánh mì, bánh quy, mì sợi khô cũng nhích cùng lúc: nếu các món từ bột mì cùng lên, gốc gác nằm ở giá lúa mì chứ không phải riêng hãng mì nào.
- Chỉ một tiệm tăng còn tiệm khác giữ giá: đó là chuyện nhập hàng của tiệm ấy, không phải xu hướng chung.
Ghi lại giá một gói mì quen thuộc mỗi tháng một lần, kèm số gam trên gói. Sau nửa năm, bạn có một bảng nhỏ nói thật hơn mọi tin đồn về giá.
Áp vào chi tiêu của nhà mình
Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người. Nhà chị ăn mì khoảng hai lần mỗi tuần, mỗi lần bốn gói. Ví dụ giả định, mỗi gói đắt thêm một nghìn đồng thì cả tháng chỉ thêm chừng ba mươi nghìn. Khoản này nhỏ; thứ chị nên để ý là gói nhẹ đi, vì khi đó cả nhà phải nấu năm gói thay cho bốn, tiền tăng gấp mấy lần con số trên.
Anh Minh bán quán cơm có món mì xào. Quán dùng mì theo thùng, nên anh chịu tác động sớm nhất qua giá đại lý. Cách đỡ hơn là ghi giá vốn mỗi đĩa theo từng lần nhập, và tính lại khi tổng chi phí nguyên liệu tăng vượt một mức đặt sẵn, thay vì đổi giá bán mỗi lần nghe tin.
Đổi món khi các món bột mì cùng lên. Khi bánh mì, mì gói, bánh quy cùng nhích, bữa sáng bằng cơm nắm, xôi, khoai, bún gạo ít chịu sức ép từ giá lúa mì hơn. Đây không phải lời khuyên ăn kiêng, chỉ là xoay thực đơn sang món làm từ nguyên liệu trong nước.
Không cần tích trữ. Mì gói có hạn sử dụng vài tháng, mua dồn nhiều thùng vì sợ tăng giá thường dẫn tới ăn mì nhiều hơn cần, hoặc để quá hạn. Mua đủ dùng trong vài tuần là hợp lý.
Hiểu lầm hay gặp về giá mì gói
Mấy câu dưới đây nghe nhiều ở chợ nhưng chỉ đúng một phần, có câu sai hẳn:
- "Mì tăng giá là do hãng làm giá." Hãng có quyền đặt giá, nhưng mì gói là hàng cạnh tranh gắt, lãi trên mỗi gói mỏng; khi nguyên liệu không tăng, hãng nào tăng giá một mình dễ mất khách sang hãng khác.
- "Giá lúa mì thế giới giảm rồi thì mai mì phải rẻ." Nhà máy đã mua bột mì theo giá cũ cho vài tháng tới, nên giá kệ đi theo kho hàng cũ một thời gian.
- "Gói to hơn thì lời hơn." Chỉ đúng khi bạn so theo số gam. Nhiều gói to chỉ to phần bao bì, còn vắt mì không nặng hơn bao nhiêu.
- "Mì rẻ là do dùng nguyên liệu kém." Giá rẻ chủ yếu nhờ sản xuất số lượng rất lớn và bán ra nhanh, chi phí cố định chia cho hàng triệu gói.
- "Tạp hoá tăng giá là ăn chặn." Thường tiệm chỉ nhập lô mới với giá mới, phần lời của tiệm trên một gói mì rất ít.
Muốn biết câu nào đúng với lần tăng giá đang xảy ra, nhìn lại bảng các lực ở trên: lực nào đang chạy và nó cần bao lâu để chạm tới gói mì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá mì gói phụ thuộc vào giá lúa mì thế giới?
Vắt mì làm chủ yếu từ bột mì, mà lúa mì gần như phải nhập khẩu toàn bộ vì nước ta không trồng được ở quy mô thương mại. Giá lúa mì trên thị trường quốc tế đổi thì giá bột mì trong nước đổi theo, rồi tới gói mì sau vài tháng.
Dầu cọ liên quan gì tới giá mì gói?
Phần lớn mì gói là mì chiên, vắt mì được chiên trong dầu, và dầu cọ là loại dầu hay dùng vì rẻ, chịu nhiệt tốt. Khi giá dầu cọ ở các nước trồng cọ tăng, chi phí chiên mỗi vắt mì tăng theo.
Giá mì gói tăng thì bao lâu mới giảm lại?
Thường rất lâu, có khi không giảm về mức cũ. Khi chi phí hạ, nhà sản xuất hay chọn tăng khuyến mãi, tặng thêm gói hoặc giữ giá để bù những lần chịu lỗ trước đó, thay vì hạ con số trên kệ.
Làm sao biết mì gói có bị giảm định lượng không?
So số gam in trên gói mới với gói cũ, hoặc cân thử vắt mì. Nếu cùng giá mà số gam ít hơn, đó là tăng giá kín. Đếm số gói trong thùng cũng là cách kiểm nhanh khi mua theo thùng.
Có nên mua dồn mì gói khi nghe tin sắp tăng giá không?
Không cần. Mì gói có hạn sử dụng, mức chênh của mỗi gói nhỏ so với rủi ro để quá hạn hoặc chiếm chỗ cất trong nhà. Mua dồn đồng loạt còn làm giá lẻ ở tiệm nhích tạm thời.
Vì sao cùng loại mì mà tiệm này bán đắt hơn tiệm kia?
Mỗi tiệm nhập từ một nguồn, vào một thời điểm, với chiết khấu khác nhau. Tiệm còn hàng nhập giá cũ sẽ bán rẻ hơn tiệm vừa nhập lô mới; tiệm mở khuya, giao tận nhà cũng hay cộng thêm một chút.