ChiPhoi.comChi Phối
Gạo, lúa và nông sản chủ lực

Giá đậu xanh, đậu phộng, mè vì sao thất thường: vụ nhỏ, hàng nhập và mùa lễ Tết

Đậu xanh, đậu phộng, mè là cây vụ phụ, thị trường nhỏ, người trồng đổi cây nhanh, lại có mùa cao điểm Trung thu và Tết. Vì sao giá lắc mạnh hơn gạo và cách mua cho hợp.

An older woman sorts mung beans and peanuts from burlap sacks into metal trays at a dim dry goods shop corner, close-up from the side, warm window light

Giá đậu xanh, đậu phộng, mè thất thường hơn gạo vì đây là những cây trồng vụ phụ, diện tích nhỏ, người trồng đổi cây rất nhanh theo giá năm trước, trong khi nhu cầu lại dồn vào vài mùa cao điểm như Trung thu, Tết và mùa nấu chè. Thị trường nhỏ nên chỉ một vụ được mùa hay mất mùa, một lô hàng nhập về sớm hay muộn, đã đủ làm giá lên xuống rõ rệt.

Với gia đình, đậu và mè chỉ là món phụ trong bếp, nhưng với người làm bánh, bán chè, làm kẹo, chúng là nguyên liệu chính. Bài này chỉ ra lực chi phối từng loại, vì sao năm được giá thường kéo theo năm mất giá, hàng nhập và hàng trong nước khác nhau thế nào, và cách mua để không bị cuốn theo những cơn lên xuống ngắn hạn.

Vì sao đậu và mè dễ lên xuống hơn gạo

Gạo là cây chính, có diện tích lớn, kho lớn, nhiều tầng người mua và một thị trường xuất khẩu rộng; những thứ đó làm giá gạo có “quán tính”, khó giật mạnh. Đậu xanh, đậu phộng, mè thì ngược lại. Phần lớn được trồng xen giữa hai vụ lúa, trên đất bãi, trên nương, trên ruộng thiếu nước không cấy lúa được. Mỗi hộ trồng một ít, thu hoạch lẻ tẻ, bán cho thương lái nhỏ hoặc chợ địa phương.

Thị trường nhỏ thì lượng hàng mỗi năm biến động theo tỷ lệ lớn. Một vụ mưa trái mùa lúc đậu ra hoa có thể làm mất một phần đáng kể sản lượng của cả vùng; một năm giá tốt khiến nhiều người trồng thêm gấp rưỡi, gấp đôi. Với gạo, những biến động như vậy chỉ là một phần nhỏ của tổng sản lượng; với đậu và mè, nó là phần lớn.

Lực thứ hai là kho. Đậu và mè cất được, nhưng dễ mọt, dễ mốc, mè còn dễ hôi dầu nếu để nóng. Người buôn nhỏ không giữ hàng lâu, nên lượng hàng trên thị trường bám sát lượng vừa thu hoạch. Thiếu tầng kho đệm, giá phản ứng mạnh với từng vụ.

Lực thứ ba là nhu cầu theo mùa, sẽ nói kỹ ở phần dưới: đậu xanh dồn vào Trung thu và Tết, mè và đậu phộng dồn vào Tết, đậu đen đậu đỏ dồn vào mùa hè nấu chè.

Từng loại đậu, mè và lực chi phối giá

Mỗi loại có người mua chính và mùa cao điểm riêng. Bảng dưới gom lại để bạn biết khi giá một loại đổi thì nên nhìn vào đâu.

LoạiNgười mua chínhMùa cao điểmLực chi phối mạnh nhất
Đậu xanhCơ sở làm bánh, hàng chè, gia đìnhTrung thu, Tết (nhân bánh chưng, bánh tét)Sản lượng vụ, hàng nhập bù thiếu
Đậu phộngCơ sở ép dầu, làm kẹo, rang muốiTếtSản lượng vụ, giá dầu ăn thực vật
MèCơ sở làm kẹo, muối mè, dầu mèTếtThị trường nhỏ, một phần dựa vào hàng nhập
Đậu nànhNhà máy sữa đậu, đậu phụ, ép dầu, thức ăn chăn nuôiĐều quanh nămGiá đậu nành nhập khẩu, vì phần lớn phải nhập
Đậu đen, đậu đỏHàng chè, gia đình nấu nước uốngMùa hèVụ trong nước và hàng nhập

Đậu nành là ngoại lệ đáng nhớ: phần lớn đậu nành dùng trong nước là hàng nhập khẩu, nên giá bám theo thị trường thế giới và tỷ giá nhiều hơn mùa vụ trong nước. Giá đậu phụ, sữa đậu ở chợ có khi đổi theo những lực rất xa ruộng đậu Việt Nam.

Năm được giá kéo theo năm mất giá

Người trồng đậu, mè quyết định trồng gì cho vụ tới chủ yếu dựa vào giá vụ vừa rồi. Năm nào đậu xanh được giá, sang năm nhiều hộ chuyển phần đất xen vụ sang đậu xanh. Khi tất cả cùng thu hoạch, lượng hàng tăng vọt, giá giảm mạnh. Năm sau đó, nhiều người bỏ đậu xanh vì lỗ, chuyển sang trồng mè hay ngô, và đậu xanh lại khan, giá lại lên. Người trong nghề gọi vui là giá đậu “đi hình chữ chi”.

Vòng lắc này mạnh ở đậu và mè hơn ở lúa vì hai lý do. Một là chi phí chuyển cây thấp: cùng một mảnh đất xen vụ, đổi từ đậu sang mè gần như không tốn thêm gì. Hai là thông tin về diện tích trồng của cả nước gần như không có; mỗi hộ chỉ biết giá năm ngoái và chuyện hàng xóm trồng gì, nên quyết định của họ dễ đồng loạt theo một hướng.

Ví dụ giả định: bác Tư trồng hai sào đậu xanh. Năm trước bán được giá, năm nay bác trồng bốn sào, cả xóm cũng tăng. Đến mùa, thương lái về ít, chê hàng nhiều, giá chỉ còn khoảng hai phần ba năm trước. Bác hoà vốn. Năm sau bác quay về hai sào, hàng xóm có người bỏ hẳn, và giá lại lên. Người mua ở phố thấy giá đậu xanh mỗi năm một khác mà không hiểu vì sao.

Lịch cầu của đậu và mè trong năm

Ngoài nguồn cung, nhu cầu theo mùa tạo thêm nhịp lên xuống. Đây là lịch mà người bán đồ khô theo dõi:

  • Mấy tháng trước Trung thu: cơ sở làm bánh gom đậu xanh làm nhân, mè rắc mặt bánh; giá đậu xanh tách vỏ thường nhích.
  • Một hai tháng trước Tết: đậu xanh cho bánh chưng, bánh tét; đậu phộng, mè cho kẹo, mứt, muối mè; đây là đỉnh cầu trong năm của nhiều loại.
  • Sau Tết: cầu giảm hẳn, người bán xả hàng tồn, giá thường dịu.
  • Mùa hè: đậu đen, đậu đỏ, đậu xanh nguyên vỏ được mua nhiều để nấu chè, nấu nước uống.
  • Các tháng còn lại: chủ yếu cơ sở chế biến mua đều, giá đi theo nguồn cung nhiều hơn theo cầu.

Khi đỉnh cầu trùng với một năm mất mùa, giá tăng mạnh; khi đỉnh cầu rơi vào năm được mùa, giá Tết chỉ nhích nhẹ. Đọc lịch này cùng với tình hình vụ năm đó sẽ giải thích được phần lớn những lần giá đậu, mè “nhảy” trước các dịp lễ.

Hàng nhập và hàng trong nước: cùng tên mà khác giá

Ở chợ đồ khô, cùng là đậu xanh, đậu phộng hay mè nhưng thường có hai ba mức giá. Một phần là chênh lệch chất lượng: hạt to nhỏ, đều hay không, tách vỏ sạch hay còn lẫn. Một phần là chênh lệch nguồn: hàng trồng trong nước và hàng nhập từ các nước khác. Hàng nhập thường về theo lô lớn, hạt đều, giá ổn định hơn vì đi theo hợp đồng; hàng trong nước theo vụ, có mùi vị riêng được nhiều người chuộng, giá lắc theo từng mùa.

Hai nguồn này làm trần và sàn cho nhau. Khi hàng trong nước mất mùa, giá tăng tới một mức thì người buôn nhập hàng về bù, giá không tăng thêm được nhiều. Khi hàng trong nước được mùa, hàng nhập phải hạ giá hoặc chờ, nên giá trong nước khó giảm quá sâu. Tuy nhiên hàng nhập cần thời gian: đặt hàng, vận chuyển, thông quan có khi mất vài tuần đến vài tháng, nên trong khoảng chờ đó giá trong nước vẫn có thể tăng vọt, nhất là sát Tết.

Với người mua, cái cần biết là đừng so giá giữa hai loại khác nguồn rồi kết luận ai bán đắt. Hãy hỏi người bán hàng nào trồng ở đâu, mới hay cũ, rồi chọn theo món định nấu.

Dấu hiệu người mua tự quan sát ở chợ đồ khô

Người bán đồ khô lâu năm đọc được nhịp giá qua những thứ rất nhỏ. Bạn cũng nhìn được nếu để ý vài điều mỗi lần đi chợ:

  • Bao đậu xanh tách vỏ có hạt vỡ nhiều, lẫn vỏ: hàng đang khan, người bán lấy cả loại kém để đủ hàng.
  • Cùng một sạp mà có hai ba loại đậu phộng với giá khác nhau, người bán chủ động giới thiệu loại rẻ: hàng nhập đang về nhiều.
  • Mè đen, mè trắng chỉ còn gói nhỏ, không còn bán theo ký: nguồn đang ít, thường gặp sát Tết.
  • Người bán xả hàng, bớt giá khi mua nhiều sau Tết hay sau Trung thu: đỉnh cầu đã qua.
  • Hàng chè, hàng xôi quen tăng giá hoặc đổi món: chi phí đậu đang cao.

Ghi lại những dấu hiệu này cùng tháng trong năm, sau một hai năm bạn sẽ thấy nhịp riêng của chợ mình, sát với bếp nhà mình hơn bất kỳ bản tin nào.

Áp vào bếp nhà bạn

Mua đúng lượng, đúng mùa. Chị Lan, ví dụ giả định, chỉ mua đậu xanh tách vỏ cho bánh chưng khoảng ba bốn tuần trước Tết thay vì sát ngày, và mua vừa đủ số bánh định gói. Mua sớm quá dễ bị mọt, mua sát quá thì đắt và ít lựa chọn.

Đậu phộng, mè có dấu hiệu mốc thì bỏ. Hạt có đốm xanh, đốm đen, mùi hắc hay vị đắng có thể đã nhiễm độc tố nấm mốc, loại độc tố không mất khi rang. Rẻ đến đâu cũng không nên dùng.

Cất trong hũ kín, nơi mát. Mè và đậu phộng nhiều dầu, để nóng dễ hôi. Hũ thuỷ tinh kín, để trong ngăn mát tủ lạnh nếu dùng lâu.

Đổi món theo giá. Năm đậu xanh đắt, chè đậu đen, đậu đỏ hay chè bắp có thể thay; nhân bánh có thể trộn thêm khoai môn, đậu trắng tùy món.

Hỏi nguồn khi giá chênh. Hỏi người bán hàng trong nước hay hàng nhập, mới hay cũ, để biết mình đang trả cho thứ gì.

Hiểu lầm hay gặp về giá đậu, mè

“Năm nay đậu xanh đắt thì năm sau còn đắt hơn.” Thường ngược lại: giá cao kéo người trồng tăng diện tích, năm sau dễ mất giá. Nhưng không có quy luật chắc chắn, vì thời tiết và hàng nhập có thể làm vòng lắc lệch đi.

“Hàng nhập luôn kém hơn hàng trong nước.” Chất lượng tùy lô. Hàng nhập thường đều hạt; hàng trong nước có mùi vị riêng. Cả hai đều có lô tốt, lô kém.

“Giá đậu nành theo vụ đậu trong nước.” Phần lớn đậu nành dùng trong nước là hàng nhập, giá bám thị trường thế giới và tỷ giá hơn là vụ đậu trong nước.

“Mua đậu, mè số lượng lớn lúc rẻ để dành là lời.” Đậu và mè dễ mọt, mốc, hôi dầu; để lâu ở nhà thường mất chất lượng nhiều hơn phần giá chênh.

“Đậu phộng đắt thì dầu phộng phải đắt theo ngay.” Dầu ăn còn theo giá các loại dầu thực vật khác và lượng hàng tồn của cơ sở ép dầu, nên đi chậm và ít hơn giá hạt.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao giá đậu xanh tăng trước Trung thu và Tết?

Vì cơ sở làm bánh và các gia đình cùng mua đậu xanh làm nhân bánh nướng, bánh dẻo, bánh chưng, bánh tét trong vài tuần. Nhu cầu dồn lại trong khi lượng hàng của vụ đã thu hoạch không tăng kịp, nên giá nhích trước các dịp này.

Vì sao năm đậu được giá thì năm sau hay mất giá?

Vì người trồng quyết định diện tích dựa trên giá năm trước. Năm được giá, nhiều hộ cùng trồng thêm, đến mùa sau hàng nhiều nên giá giảm. Chi phí đổi cây xen vụ thấp nên vòng lắc này mạnh hơn ở lúa.

Giá đậu nành ở chợ phụ thuộc vào đâu?

Chủ yếu vào giá đậu nành nhập khẩu, vì phần lớn đậu nành dùng làm sữa đậu, đậu phụ, ép dầu và thức ăn chăn nuôi trong nước là hàng nhập. Giá thế giới, cước tàu và tỷ giá tác động nhiều hơn vụ đậu trong nước.

Làm sao nhận biết đậu phộng bị mốc không nên ăn?

Hạt có đốm xanh, đốm đen, vỏ lụa bị loang màu, hạt teo, có mùi hắc hoặc vị đắng là dấu hiệu nên bỏ. Độc tố nấm mốc không mất đi khi rang hay nấu, nên nhặt bỏ hạt hỏng và bỏ cả mẻ nếu mốc nhiều.

Hàng đậu, mè nhập khẩu có làm giá trong nước giảm không?

Có tác dụng làm trần giá: khi hàng trong nước đắt tới một mức, hàng nhập được đưa về bù nên giá khó tăng thêm. Nhưng hàng nhập cần vài tuần đến vài tháng để về tới chợ, nên trong khoảng chờ giá vẫn có thể tăng vọt.

Có nên mua sẵn đậu xanh cho cả năm khi đang rẻ không?

Không nên với gia đình. Đậu xanh để lâu dễ mọt, khó nấu mềm, mất mùi thơm. Mua theo từng dịp với lượng vừa dùng, cất kín nơi khô mát, thường kinh tế hơn so với trữ nhiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138