Hàng tiêu dùng nhập khẩu đổi giá theo tỷ giá vì nhà nhập khẩu mua hàng bằng ngoại tệ, thường là đồng đô la, rồi bán ra bằng tiền đồng; khi đồng đô la đắt lên, mỗi lô hàng mới tốn nhiều tiền đồng hơn và giá trên kệ đổi theo sau một độ trễ. Cước tàu, giá ở nước sản xuất, thuế và phí kiểm tra cũng chen vào cùng lúc.
Không chỉ hàng ngoại nguyên hộp mới dính tỷ giá. Nhiều món sản xuất trong nước dùng nguyên liệu nhập, như sữa bột pha chế từ sữa bột nguyên liệu, tã giấy từ bột giấy và hạt siêu thấm nhập về. Phần dưới không giảng lại tỷ giá là gì, mà đi thẳng vào chuỗi từ cảng tới kệ, món nào nhạy, món nào ít nhạy, và việc nhà mình làm được.
Giá một hộp hàng nhập khẩu gồm những gì
Ví dụ giả định với một hộp sữa bột nhập nguyên hộp. Tỷ lệ thật khác nhau theo món, theo nước và theo nhà nhập khẩu.
| Khoản | Tính bằng | Đổi theo |
|---|---|---|
| Giá mua tại nước sản xuất | Ngoại tệ | Giá nguyên liệu ở nước đó, tỷ giá |
| Cước tàu biển hoặc máy bay, bảo hiểm | Ngoại tệ | Giá nhiên liệu, cung cầu tàu, tỷ giá |
| Thuế nhập khẩu | Phần trăm trên trị giá | Hiệp định thương mại, nước xuất xứ |
| Thuế giá trị gia tăng | Phần trăm | Chính sách thuế |
| Phí kiểm tra chuyên ngành, công bố sản phẩm | Tiền đồng | Quy định từng nhóm hàng |
| Kho lạnh, kho khô, vận chuyển trong nước | Tiền đồng | Giá xăng dầu, mặt bằng kho |
| Chiết khấu nhà phân phối, đại lý, bán lẻ | Phần trăm giá bán | Đi theo giá bán |
| Quảng cáo, tư vấn bán hàng, khuyến mãi | Tiền đồng | Chiến lược của nhà nhập khẩu |
Hai dòng đầu là phần tính bằng ngoại tệ, thường chiếm phần lớn nhất. Khi đồng đô la tăng một phần mười, phần này tăng một phần mười; các khoản thuế tính theo phần trăm trị giá cũng tăng theo, còn chiết khấu theo phần trăm giá bán thì kéo dài thêm chuỗi tăng.
Chuỗi nhân quả: từ tỷ giá tới kệ hàng
Đọc từng mũi tên, bạn sẽ thấy vì sao tỷ giá đổi hôm nay mà kệ hàng thường chưa đổi ngay:
- Đồng đô la mạnh lên so với tiền đồng → nhà nhập khẩu cần nhiều tiền đồng hơn để trả cho lô hàng sắp đặt.
- Lô hàng đang trên tàu, đang trong kho đã trả hoặc chốt tỷ giá cũ → giá bán lô này chưa cần đổi.
- Nhà nhập khẩu đặt lô mới → tính lại giá vốn → báo giá mới cho nhà phân phối, thường sau vài tuần đến vài tháng.
- Nếu tỷ giá chỉ nhích ít → nhà nhập khẩu có thể chịu một phần, giữ giá kệ, cắt bớt khuyến mãi.
- Nếu tỷ giá tăng nhiều và kéo dài → giá kệ tăng, kèm đổi cỡ hộp, đổi dòng sản phẩm.
- Cùng lúc, nhà máy trong nước dùng nguyên liệu nhập (sữa bột nguyên liệu, bột giấy, hương liệu) → giá vốn tăng → hàng nội cũng nhích theo, nhưng ít hơn hàng nhập nguyên hộp.
Chiều ngược lại cũng có độ trễ: tiền đồng mạnh lên thì hàng nhập không rẻ đi ngay, vì lô cũ mua với tỷ giá cao vẫn đang nằm trong kho. Và như nhiều hàng khác, giá thường giảm qua khuyến mãi hơn là qua con số in.
Không chỉ tỷ giá: các lực khác chen vào
Giá ở nước sản xuất. Sữa bột phụ thuộc giá sữa nguyên liệu ở các nước chăn nuôi bò sữa lớn, giá này đổi theo thời tiết đồng cỏ, giá thức ăn chăn nuôi và nhu cầu của các nước nhập lớn. Có năm tỷ giá đứng yên mà giá sữa bột vẫn tăng vì nguồn sữa thế giới hụt.
Cước tàu. Năm 2021, cước vận chuyển container trên nhiều tuyến tăng gấp nhiều lần so với trước dịch vì thiếu container và tắc nghẽn cảng. Hàng nhập cồng kềnh như tã giấy, khăn giấy, đồ hộp chịu nặng hơn hàng nhỏ gọn.
Thuế theo nước xuất xứ. Cùng một món, nhập từ nước có hiệp định thương mại với nước ta có thể chịu thuế nhập khẩu thấp hơn nhập từ nước khác. Nhà nhập khẩu đổi nguồn có thể làm giá đổi mà người mua không thấy lý do.
Quy định kiểm tra, công bố. Thực phẩm, sữa cho trẻ, mỹ phẩm phải kiểm tra, công bố trước khi bán. Thủ tục kéo dài làm hàng nằm cảng lâu hơn, tốn kho, và đôi khi gây thiếu hàng cục bộ.
Cạnh tranh với hàng trong nước. Khi hàng nội tương đương ngày càng nhiều lựa chọn, hàng nhập khó tăng giá mạnh, phải chịu bớt phần tỷ giá hoặc chuyển sang tặng kèm.
Món nào nhạy với tỷ giá, món nào ít nhạy
Bảng mô tả chung, giúp bạn hình dung khi nghe tin đồng đô la tăng thì tủ đồ nhà mình chịu ở đâu.
| Nhóm hàng | Phần dính ngoại tệ | Độ nhạy với tỷ giá |
|---|---|---|
| Sữa bột, thực phẩm nhập nguyên hộp | Gần như toàn bộ giá vốn | Cao |
| Dầu gội, mỹ phẩm ngoại nhập nguyên chai | Giá vốn và cước | Cao |
| Sữa bột pha chế trong nước | Sữa bột nguyên liệu, vi chất | Vừa |
| Tã giấy sản xuất trong nước | Bột giấy, hạt siêu thấm, vải không dệt | Vừa |
| Mì gói, bánh quy | Bột mì, dầu cọ | Vừa |
| Nước mắm, gạo, rau củ trong nước | Ít, chủ yếu qua bao bì và nhiên liệu | Thấp |
| Hàng nhãn riêng sản xuất trong nước | Tuỳ nguyên liệu | Thấp đến vừa |
Nhà có con nhỏ thường cảm nhận tỷ giá rõ hơn nhà khác, vì sữa bột và tã là hai khoản lớn và đều dính ngoại tệ ở mức cao hoặc vừa. Đó là chỗ đáng xem lại trước tiên khi muốn hiểu vì sao khoản chi cho con tăng.
Ngược lại, bữa cơm hằng ngày với gạo, rau, cá, thịt, nước mắm sản xuất trong nước ít chịu tỷ giá trực tiếp. Khi đồng đô la tăng, khoản đi chợ tươi của nhà bạn thường đứng yên lâu hơn khoản đồ dùng cho con và đồ chăm sóc cá nhân nhập khẩu.
Dấu hiệu tự quan sát khi tỷ giá đổi
Không cần theo dõi bảng tỷ giá mỗi ngày. Kệ hàng tự cho bạn biết tỷ giá đã chạm tới tủ đồ nhà mình hay chưa:
- Khuyến mãi của hàng nhập nguyên hộp thưa dần, quà tặng kèm nhỏ đi: nhà nhập khẩu đang tự gánh một phần tỷ giá và cắt chi phí bán hàng trước.
- Một cỡ hộp quen vắng mặt rồi quay lại với cỡ mới, giá mới: lúc đổi lô thường là lúc đổi giá.
- Hàng nhập bị thiếu cục bộ ở vài nơi: lô mới về chậm, có khi vì nhà nhập khẩu giãn đơn đặt hàng chờ tỷ giá ổn hơn.
- Người bán hàng xách tay đổi giá nhanh hơn cửa hàng: họ mua theo từng chuyến, không có kho giá cũ.
- Hàng nội cùng nhóm được đẩy lên kệ đẹp hơn, khuyến mãi dày hơn: hàng nội đang tranh thủ lúc hàng ngoại khó giữ giá.
- Đồ dùng có nguyên liệu nhập như tã, khăn ướt nhích nhẹ sau hàng nhập nguyên hộp một thời gian.
Khi thấy cùng lúc ba, bốn dấu hiệu trên, đó là lúc tỷ giá đã đi vào giá. Thấy một dấu hiệu đơn lẻ thì thường chỉ là chuyện riêng của một nhãn hoặc một tiệm.
Hàng xách tay và hàng chính ngạch: vì sao khác giá
Hàng chính ngạch gánh đủ thuế, phí, kiểm tra. Nhập theo đường chính thức thì đóng thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng, làm thủ tục kiểm tra, công bố, có nhãn phụ tiếng Việt, có người chịu trách nhiệm khi có sự cố.
Hàng xách tay thường không gánh các khoản đó. Giá thấp hơn có khi chỉ vì bỏ qua những khoản trên, không phải vì người bán lời ít. Đổi lại, người mua chịu rủi ro về nguồn gốc, bảo quản trên đường, hàng giả, và không có ai chịu trách nhiệm khi có vấn đề.
Tỷ giá tác động lên cả hai. Người mang hàng về cũng mua bằng ngoại tệ, nên khi đồng đô la tăng, hàng xách tay cũng đắt theo, có khi nhanh hơn vì họ không có kho tồn giá cũ.
Với hàng cho trẻ nhỏ, khoảng rẻ hơn thường không bù được rủi ro. Sữa bột, thực phẩm cho trẻ cần bảo quản đúng nhiệt độ và rõ hạn dùng. Đây là nhóm không nên chọn chỉ vì giá thấp hơn một chút.
Khoảng chênh co giãn theo thuế và cước. Khi thuế nhập khẩu một nhóm hàng giảm nhờ hiệp định thương mại, hoặc cước tàu hạ, khoảng chênh giữa hàng chính ngạch và hàng xách tay hẹp lại. Ngược lại, lúc cước tàu cao, hàng xách tay đi theo hành lý lại có lợi thế giá tạm thời.
Việc nhà mình làm được và hiểu lầm hay gặp
Chị Lan có con nhỏ, mỗi tháng mua sữa bột và tã. Không đoán được tỷ giá, nhưng chị làm được những việc sau:
- So giá theo đơn vị giữa hàng nhập nguyên hộp và hàng sản xuất trong nước cùng nhóm, đọc thành phần để biết khác nhau ở đâu.
- Hỏi ý kiến người chăm sóc sức khoẻ của con trước khi đổi loại sữa, không đổi chỉ vì giá.
- Với tã, thử gói nhỏ của loại sản xuất trong nước trước khi đổi cả thùng.
- Không mua dồn sữa vì nghe tin tỷ giá sắp tăng: hạn dùng, chỗ cất, và con có thể đổi giai đoạn sữa.
- Hiểu lầm: "Hàng nội không dính tỷ giá". Nhiều hàng nội dùng nguyên liệu nhập, chỉ là dính ít hơn.
- Hiểu lầm: "Tỷ giá tăng hôm nay thì mai hàng ngoại tăng". Lô hàng cũ còn trong kho, giá thường đổi sau vài tuần đến vài tháng.
- Hiểu lầm: "Hàng ngoại đắt hơn là tốt hơn". Phần đắt hơn có thể là cước, thuế, quảng cáo, chứ không chỉ chất lượng.
Anh Minh bán quán cơm ít dùng hàng nhập, nhưng vẫn chịu tỷ giá qua dầu ăn, bột mì, bao bì. Nhìn tủ đồ của nhà mình theo bảng ở trên, bạn sẽ biết khoản nào dính ngoại tệ nhiều và khoản nào gần như không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tỷ giá tăng thì hàng nhập khẩu tăng giá?
Nhà nhập khẩu trả tiền hàng và cước tàu bằng ngoại tệ, thường là đồng đô la. Khi đồng đô la đắt lên, cùng một lô hàng tốn nhiều tiền đồng hơn, thuế tính theo trị giá cũng cao hơn, nên giá bán ra phải tăng để giữ lời.
Tỷ giá tăng thì bao lâu hàng nhập mới tăng giá?
Thường sau vài tuần đến vài tháng, vì lô hàng đang trong kho hoặc trên tàu đã mua theo tỷ giá cũ. Nếu tỷ giá chỉ nhích ít, nhà nhập khẩu có thể giữ giá và cắt bớt khuyến mãi thay vì tăng giá in.
Hàng sản xuất trong nước có bị ảnh hưởng bởi tỷ giá không?
Có, nếu dùng nguyên liệu nhập khẩu. Sữa bột pha chế trong nước dùng sữa bột nguyên liệu nhập, tã giấy dùng bột giấy và hạt siêu thấm nhập, mì gói dùng bột mì từ lúa mì nhập. Mức ảnh hưởng thường thấp hơn hàng nhập nguyên hộp.
Vì sao hàng xách tay rẻ hơn hàng chính ngạch?
Hàng chính ngạch phải đóng thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng, làm thủ tục kiểm tra và công bố, có nhãn phụ và người chịu trách nhiệm. Hàng xách tay thường bỏ qua các khoản này, đổi lại người mua chịu rủi ro về nguồn gốc và bảo quản.
Ngoài tỷ giá, điều gì làm giá sữa bột nhập khẩu thay đổi?
Giá sữa nguyên liệu ở các nước chăn nuôi bò sữa lớn, cước vận chuyển, thuế theo nước xuất xứ, chi phí kiểm tra và quảng cáo. Có năm tỷ giá đứng yên mà giá sữa vẫn tăng vì nguồn sữa thế giới hụt.
Có nên mua dồn hàng nhập khẩu khi nghe tin tỷ giá tăng không?
Không cần. Không ai biết chắc tỷ giá sẽ đi đâu, hàng còn trong kho giá cũ, và mua dồn mang theo rủi ro quá hạn, chiếm chỗ. Với sữa cho trẻ, con còn có thể chuyển giai đoạn sữa giữa chừng.