Dịch bệnh trên đàn vật nuôi thường làm giá thịt đi qua hai pha ngược nhau: lúc dịch mới bùng, người nuôi sợ mất trắng nên bán tháo và người mua sợ ăn phải thịt bệnh nên mua ít, giá giảm; khi dịch qua đi, đàn vật nuôi đã hụt mà tái đàn mất nhiều tháng, thiếu hàng kéo giá lên cao và kéo dài. Pha đầu ngắn, vài tuần. Pha sau dài, có khi cả năm trở lên.
Hiểu được hai pha này, bạn sẽ không ngạc nhiên khi cùng một đợt dịch mà lúc đầu nghe tin "giá heo rẻ chưa từng thấy", vài tháng sau lại nghe "giá heo cao kỷ lục". Bài dưới đây đi qua từng pha, so sánh dịch trên heo, gà và bò, và gợi ý những việc gia đình làm được khi có tin dịch, không hoảng và không chạy theo tin đồn.
Chuỗi nhân quả của một đợt dịch lớn
Lấy dịch trên đàn heo làm ví dụ, chuỗi thường đi như sau. Mỗi bước kéo dài khác nhau tuỳ độ lây lan và tốc độ khoanh vùng:
- Có ổ dịch ở một vài nơi → người nuôi quanh vùng lo heo nhà mình lây, tìm cách bán gấp kể cả heo chưa đủ lứa.
- Heo dồn ra lò mổ cùng lúc → thương lái chỉ mua giá thấp vì rủi ro, giá heo hơi giảm nhanh.
- Người mua e ngại → nhiều gia đình tạm bỏ thịt heo, chuyển sang gà, cá; cầu giảm thêm đúng lúc cung tăng.
- Tiêu huỷ và chết bệnh → số heo trong chuồng, đặc biệt là heo nái, giảm thật; phần mất này không thấy ngay trên chợ.
- Dịch lắng xuống → người mua quay lại, cầu trở về mức cũ trong vài tuần.
- Nguồn heo thịt hụt → heo thịt ra chuồng ít hẳn vì nái đã mất, giá heo hơi tăng mạnh.
- Tái đàn chậm → người nuôi sợ dịch quay lại, con giống khan và đắt, nên giá cao kéo dài nhiều tháng.
Năm 2019, khi dịch tả heo châu Phi lan rộng ở nước ta, đàn heo giảm mạnh, và trong năm 2019 sang năm 2020 giá heo hơi lên cao hiếm thấy, đúng như pha thứ hai của chuỗi trên. Cùng thời gian đó, dịch này cũng làm đàn heo ở một số nước lớn trong khu vực sụt giảm, khiến thịt heo nhập khẩu không còn rẻ như trước.
Dịch trên heo, gà và bò khác nhau ở đâu
Cùng là dịch bệnh, nhưng vòng đời vật nuôi khác nhau nên giá phản ứng khác nhau. Bảng dưới dùng để so sánh nhanh:
| Vật nuôi | Thời gian để có lại nguồn hàng | Pha giá thấp | Pha giá cao |
|---|---|---|---|
| Gà thịt công nghiệp | Khoảng một tháng rưỡi là có lứa mới | Rõ, vì người mua sợ cúm gia cầm | Ngắn, vì tái đàn nhanh |
| Gà đẻ, trứng | Gà hậu bị phải nuôi vài tháng mới đẻ | Trứng ít bị né hơn thịt gà | Vừa, phụ thuộc số gà đẻ bị mất |
| Heo | Gần một năm nếu phải gây lại đàn nái | Rõ, do bán tháo | Dài và cao, như sau năm 2019 |
| Bò, trâu | Nhiều năm, bò sinh sản chậm | Ít rõ, vì nhiều người vốn ăn bò không thường xuyên | Kéo dài nhưng tăng từ từ |
Quy luật chung: vật nuôi lớn càng chậm thì pha thiếu hàng sau dịch càng dài. Đó là lý do tin dịch trên gà thường làm giá gà dao động gắt mà ngắn, còn dịch trên heo để lại dấu vết trên giá thịt cả năm sau.
Vì sao tin dịch làm giá giảm trước khi làm giá tăng
Phần lớn người đọc tin dịch nghĩ ngay "thịt sẽ khan, giá sẽ lên". Thực tế những tuần đầu thường ngược lại. Lý do nằm ở hai phía cùng lúc. Phía người nuôi, mỗi con heo trong chuồng bỗng thành rủi ro: nếu nhiễm bệnh thì mất trắng, nên bán được giá nào hay giá ấy. Phía người mua, nhiều nhà lo ăn phải thịt từ con vật bệnh, dù nhiều loại dịch trên heo không lây sang người, nên tạm cắt món thịt heo.
Hai lực này cộng lại làm giá rơi nhanh. Pha này cũng là lúc dễ có thịt không rõ nguồn gốc tràn ra chợ, vì có người bán cả con vật đã ốm. Người mua nên cẩn trọng hơn về nguồn hàng chứ không nhất thiết bỏ hẳn thịt.
Khi ổ dịch được khoanh vùng và tin tức lắng xuống, người mua quay lại khá nhanh, nhưng số con vật thì không quay lại nhanh như thế. Đến lúc đó giá mới bật lên. Bởi vậy nếu đo tác động của một đợt dịch chỉ bằng giá của tuần đầu, bạn sẽ đánh giá sai hoàn toàn; phải nhìn ít nhất vài tháng sau.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là khoảng cách giữa giá heo hơi và giá sạp trong pha đầu. Heo hơi có thể rơi rất sâu, nhưng giá thịt ngoài chợ chỉ giảm nhẹ, vì sạp vẫn chịu đủ tiền giết mổ, tiền chợ, và vì lượng khách giảm nên phải chia chi phí cho ít ký thịt hơn. Người nuôi thì thấy giá thảm hại, người mua lại thấy giá chỉ bớt chút ít. Cả hai đều đúng với chỗ mình đứng, và khoảng cách ấy thường rộng nhất đúng vào lúc tin dịch nóng nhất.
Dấu hiệu theo dõi khi có tin dịch
Thay vì đoán giá, bạn có thể để ý những điều sau. Chúng cho biết dịch đang ở pha nào và tác động thật lớn tới đâu:
- Tin dịch chỉ ở một, hai nơi hay đã lan ra nhiều tỉnh thành: dịch lan rộng mới đủ làm hụt nguồn cung cả nước.
- Tin nói tới heo nái hay chỉ heo thịt: mất nái mới làm thiếu heo kéo dài.
- Sạp thịt quen có bán kèm thịt rẻ bất thường không rõ nguồn: dấu hiệu đang ở pha bán tháo.
- Giá con giống: khi con giống bắt đầu khan và đắt hẳn, người nuôi đang tái đàn, giá thịt có thể đã ở pha cao.
- Người quen làm nghề nuôi có đang để trống chuồng chờ hay không: chuồng trống lâu cho thấy tái đàn chậm.
- Quán ăn quanh nhà có đổi món: khi quán bớt món heo, thêm món gà vịt, pha giá cao đã đủ lâu để người bán phản ứng.
Những dấu hiệu này không cho bạn biết giá ngày mai, nhưng giúp bạn đặt tin tức vào đúng chỗ trong chuỗi nhân quả, khỏi bị cuốn theo từng dòng tít.
Gia đình làm gì khi có tin dịch
Mua ở chỗ có nguồn rõ ràng. Lúc dịch, chênh vài nghìn đồng một ký không đáng để mua thịt không biết từ đâu. Sạp quen, nơi có dấu kiểm dịch, thịt có màu và mùi bình thường là lựa chọn an toàn.
Nấu chín kỹ, sơ chế sạch. Thớt, dao dùng cho thịt sống tách khỏi đồ ăn chín; rửa tay sau khi sơ chế. Đây là thói quen nên có quanh năm, mùa dịch chỉ là lúc nhắc lại.
Đa dạng nguồn đạm. Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người chia tuần thành vài bữa heo, vài bữa gà hoặc cá, vài bữa trứng và đậu. Khi một loại thịt có dịch hay lên giá, bữa ăn nhà chị không bị đảo lộn.
Không mua dồn lúc giá rẻ. Pha bán tháo dễ khiến người ta muốn mua thật nhiều để cất tủ đông. Nhưng chính lúc này nguồn hàng khó kiểm soát nhất, và thịt trữ lâu cũng kém ngon.
Bác Tư nuôi heo thì giữ an toàn chuồng trại. Với hộ nuôi, việc có ích nhất lúc dịch là hạn chế người lạ vào chuồng, sát trùng, không mua thức ăn thừa hay con giống không rõ nguồn. Mỗi hộ giữ được đàn là góp phần làm pha thiếu hàng sau dịch nhẹ đi.
Những lực đi kèm làm pha giá cao kéo dài thêm
Con giống khan. Sau dịch, ai cũng muốn tái đàn cùng lúc trong khi nguồn heo nái, heo con giống cũng đã mất một phần. Con giống đắt làm nhiều hộ nhỏ chần chừ, đàn phục hồi chậm hơn mức thị trường cần.
Vốn đã cạn. Hộ bị dịch quét qua mất cả đàn lẫn tiền cám đã trả. Muốn nuôi lại phải vay, mua giống đắt, sát trùng chuồng, để trống một thời gian. Nhiều nhà chọn nghỉ hẳn, nhất là người lớn tuổi.
Nỗi sợ dịch quay lại. Ngay cả khi có vốn, người nuôi thường thả thử vài con trước, thấy yên mới thả tiếp. Mỗi lần thử là thêm vài tháng. Sự dè dặt này hợp lý với từng hộ nhưng cộng lại làm nguồn cung hồi chậm.
Nhu cầu dồn sang loại thịt khác. Khi thịt heo đắt, người mua chuyển sang gà, vịt, cá. Cầu các loại này tăng, giá chúng nhích lên theo, nên cả rổ thực phẩm đạm cùng đắt hơn chứ không chỉ riêng heo.
Thịt nhập cũng không rẻ. Nếu dịch đồng thời làm hụt đàn ở các nước láng giềng, nhiều nước cùng đi mua thịt trên thị trường thế giới, giá thịt nhập vì thế cũng cao lên. Lối thoát qua thịt nhập hẹp hơn người ta tưởng.
Hiểu lầm hay gặp về dịch bệnh và giá thịt
Mỗi đợt dịch lại có những câu lặp lại trên mạng và ngoài chợ:
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Có dịch thì thịt chắc chắn đắt lên ngay | Những tuần đầu thường rẻ đi vì bán tháo; giá tăng đến sau |
| Hết dịch là giá về như cũ | Phải chờ đàn vật nuôi phục hồi, với heo mất gần một năm hoặc lâu hơn |
| Giá thịt rẻ lúc dịch là cơ hội nên mua thật nhiều | Đây là lúc nguồn hàng khó kiểm soát nhất; mua đủ dùng là hợp lý |
| Dịch trên gà làm giá trứng biến động y như giá gà | Người mua ít né trứng hơn; giá trứng phụ thuộc số gà đẻ bị mất |
| Nhập thêm thịt là giá về ngay | Thịt nhập giúp hạ trần giá nhưng cần thời gian đặt hàng, vận chuyển và cũng phụ thuộc giá thế giới |
Điểm chung của các hiểu lầm này là nhìn một thời điểm thay cho cả quá trình. Dịch bệnh tác động lên giá theo thời gian, và phần lớn tác động nằm ở những tháng sau khi tin tức đã thôi nóng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúc có dịch heo giá thịt lại rẻ?
Vì người nuôi sợ mất trắng nên bán gấp, heo dồn ra lò mổ cùng lúc, còn người mua lo ngại nên mua ít. Cung tăng đúng lúc cầu giảm làm giá rơi trong vài tuần đầu, trước khi đàn heo hụt thật đẩy giá lên.
Sau một đợt dịch lớn, giá thịt heo cao trong bao lâu?
Thường nhiều tháng, có khi hơn một năm, vì phải gây lại đàn nái rồi nuôi heo thịt mới có hàng. Người nuôi còn dè dặt tái đàn vì sợ dịch quay lại, nên giai đoạn giá cao kéo dài hơn người ta nghĩ.
Dịch cúm gia cầm ảnh hưởng giá gà và trứng thế nào?
Giá gà thịt thường giảm mạnh lúc đầu vì người mua né, sau đó phục hồi khá nhanh do gà công nghiệp nuôi chỉ hơn một tháng. Trứng ít bị né hơn; giá trứng chỉ lên rõ khi số gà đẻ bị mất đủ lớn.
Ăn thịt heo khi đang có dịch tả heo châu Phi có sao không?
Bệnh này được ghi nhận là không lây sang người, nhưng lúc dịch dễ có thịt từ con vật ốm, không qua kiểm dịch. Nên mua ở nơi có nguồn rõ, nấu chín kỹ và sơ chế sạch, thay vì bỏ hẳn thịt.
Có nên tích trữ thịt khi nghe sắp thiếu hàng vì dịch?
Không cần. Tin đồn thiếu hàng hay sai thời điểm, thịt trữ lâu kém chất lượng, và gia đình có thể đổi sang gà, cá, trứng, đậu khi thịt heo lên giá. Mua theo nhu cầu tuần là cách ổn định nhất.