Một công trình lớn như cao tốc, khu đô thị, cảng hay khu công nghiệp có thể làm giá đá, bê tông tươi và tiền xe chở quanh vùng tăng, vì nó hút một khối lượng vật liệu khổng lồ từ đúng những mỏ, trạm trộn và đội xe mà nhà dân trong vùng vẫn dùng. Thép và xi măng thì đi xa được nên ít bị ảnh hưởng theo vùng; đá, cát, bê tông và xe chở thì chịu trước.
Hiện tượng này mang tính địa phương và kéo dài theo tiến độ dự án: vùng có công trường thấy căng, vùng bên cạnh vẫn bình thường. Hiểu nó giúp người xây nhà gần dự án không ngạc nhiên khi báo giá cao hơn họ hàng ở nơi khác, và biết khoản nào nên hỏi kỹ. Bài đi theo hòn đá từ mỏ tới móng nhà, kèm cách đọc báo giá bê tông khi vùng đang có dự án lớn.
Vật liệu nào bị hút mạnh, vật liệu nào gần như không
Đá xây dựng (đá 1x2 đổ bê tông, đá mi, đá hộc, đá cấp phối làm nền đường). Bị hút mạnh nhất. Một cây số đường cần rất nhiều đá cấp phối và đá cho bê tông nhựa. Đá nặng, chở xa tốn kém, nên dự án mua ở các mỏ gần nhất, đúng những mỏ cấp hàng cho nhà dân.
Bê tông tươi. Trạm trộn trong vùng nhận hợp đồng lớn với dự án, xe bồn chạy cho dự án theo ca. Nhà dân đặt bê tông đổ sàn phải canh lịch, có khi trả thêm phí ca đêm hay phí đơn nhỏ.
Cát san lấp và cát xây. Bị hút mạnh khi dự án cần đắp nền, như đã thấy ở nhiều dự án đường qua vùng trũng.
Thép, xi măng. Ít bị ảnh hưởng theo vùng vì đi xa được, giá chạy theo cả nước và khu vực. Có thể giao chậm hơn khi đại lý ưu tiên đơn lớn, nhưng giá ít lệch so với vùng khác.
Xe ben, xe bồn, máy đào và thợ phụ. Đây là thứ bị hút âm thầm nhất. Chủ xe chạy cho dự án có việc đều cả tháng, nên chuyến lẻ cho nhà dân thành việc phụ, giá chuyến tăng và phải hẹn.
Đi theo một hòn đá từ mỏ tới móng nhà
Đá xây dựng bắt đầu ở một mỏ đá được cấp phép, nơi người ta khoan, nổ mìn để tách khối đá khỏi núi. Đá khối được xe xúc lên xe ben, chở tới máy nghiền sàng ngay trong khu mỏ, ra các cỡ đá khác nhau: đá hộc to để kè móng, đá 1x2 để đổ bê tông, đá mi và bột đá nhỏ để làm gạch không nung hay cát nghiền. Mỗi cỡ đá có giá riêng, tùy lượng cầu.
Chi phí ở mỏ gồm thuốc nổ, dầu cho máy xúc, điện cho máy nghiền, khấu hao máy, tiền thuê đất, phí và thuế tài nguyên, chi phí đóng cửa mỏ sau này. Tiếp theo là xe ben chở đá ra bãi đại lý hay thẳng tới công trình. Đá rất nặng so với giá trị, nên cứ thêm mỗi chục cây số là giá tới nơi tăng thấy rõ.
Tới đại lý, đá được đổ đống, bán theo khối cho xe nhỏ chở vào hẻm, hoặc bán cho trạm trộn bê tông. Ở trạm trộn, đá cùng cát, xi măng, nước và phụ gia thành bê tông tươi, lên xe bồn, xe bơm tới sàn nhà bạn.
Nhìn hành trình này sẽ hiểu vì sao giá đá rất địa phương: vùng gần mỏ đá có giá thấp, vùng đồng bằng xa núi phải chở đá về từ xa, giá cao hơn nhiều. Và khi một dự án lớn mua hết phần sản lượng ở mỏ gần, nhà dân trong vùng phải lấy đá từ mỏ xa hơn, cộng thêm quãng chở.
Chuỗi nhân quả: từ ngày khởi công dự án tới báo giá nhà bạn
Mỗi chuỗi dưới đây bắt đầu từ công trường lớn và kết thúc ở chỗ bạn trả tiền:
- Dự án khởi công → nhà thầu ký mua đá dài hạn với các mỏ quanh vùng → mỏ dành phần lớn sản lượng cho dự án → lượng đá bán lẻ ít đi → giá đá ở đại lý vật liệu tăng.
- Mỏ đá chạy hết công suất được phép → không tăng thêm được ngay vì mở rộng mỏ cần thủ tục và thời gian → căng kéo dài suốt giai đoạn đắp nền, làm mặt đường.
- Trạm trộn ưu tiên dự án → xe bồn chạy theo ca → nhà dân đặt bê tông phải chờ, đơn ít khối bị tính phụ phí → giá mỗi khối bê tông tới sàn nhà tăng.
- Xe ben có việc đều với dự án → chuyến lẻ cho nhà dân ít người nhận → tiền chở mỗi chuyến tăng → cát, đá tới nhà đắt hơn dù giá tại mỏ chưa đổi nhiều.
- Dự án xong phần nền → nhu cầu đá cấp phối giảm → mỏ quay lại bán lẻ → giá đá trong vùng dịu dần, nhưng thường không về hẳn mức cũ vì chi phí khai thác, chở đã lên.
Dòng cuối cho thấy: hiện tượng này có điểm bắt đầu và điểm dịu đi, gắn với từng giai đoạn thi công của dự án. Người sống gần công trường có thể quan sát giai đoạn thi công để hiểu thị trường vật liệu quanh mình đang ở đoạn nào.
Bảng lực: độ mạnh và độ dài của "hiệu ứng công trường"
Bảng tóm các lực theo mức ảnh hưởng tới người xây nhà lẻ trong vùng có dự án và thời gian thường kéo dài:
| Lực | Tác động lên giá nhà dân trả | Kéo dài bao lâu |
|---|---|---|
| Mỏ đá dành sản lượng cho dự án | Mạnh với đá các loại | Theo giai đoạn đắp nền, làm mặt đường |
| Trạm trộn, xe bồn chạy theo ca dự án | Vừa đến mạnh với bê tông tươi | Theo giai đoạn đổ bê tông lớn của dự án |
| Xe ben, máy đào bị thuê dài ngày | Vừa, qua tiền chở | Gần như suốt thời gian thi công |
| Thợ phụ, lao động phổ thông bị hút | Vừa, qua công | Suốt thời gian dự án, có khi lâu hơn |
| Giá thép, xi măng | Nhẹ theo vùng | Đi theo thị trường chung |
| Đất nền quanh dự án lên giá, nhiều người xây | Vừa, cầu tại chỗ tăng | Dài, sau khi dự án xong |
Dòng cuối là lực đi sau: khi đường làm xong, khu vực quanh đó có thể có thêm nhiều nhà xây mới, nên cầu vật liệu tại chỗ tiếp tục cao một thời gian dù dự án đã hết hút hàng. Đây là lý do có nơi thấy giá vật liệu không dịu như mong đợi sau khi công trường đóng.
Dấu hiệu nhận ra vùng bạn đang chịu hiệu ứng công trường
Bạn có thể thấy trước khi nhận báo giá:
- Xe ben chạy dày trên đường chính, đất đá rơi dọc đường, bụi nhiều hơn mọi khi.
- Đại lý vật liệu nói "đá bây giờ phải đặt trước, mỏ không bán lẻ nhiều" hoặc báo giá đá chỉ giữ vài ngày.
- Trạm bê tông hỏi bạn đổ bao nhiêu khối rồi mới hẹn ngày, đơn ít khối bị đẩy về chiều tối.
- Thợ phụ quen bỏ đi làm cho công trường, thợ chính phải tuyển người mới.
- Chủ xe chở lẻ báo giá chuyến cao hơn và chỉ nhận chuyến đủ tải.
Khi thấy những dấu hiệu này, đừng chỉ so giá với người thân ở vùng khác rồi nghĩ mình bị ép. Hãy so với hai ba đại lý trong cùng vùng; nếu cả ba đều cao như nhau thì đó là mặt bằng chung của lúc này, không phải một người làm giá.
Áp vào nhà mình khi xây gần dự án lớn
Ví dụ giả định: bác Tư xây nhà cấp bốn ở quê, cách một đoạn cao tốc đang làm vài cây số. Bác làm theo các bước sau để khỏi bị động:
- Hỏi thợ chính và đại lý xem dự án đang ở giai đoạn nào (đắp nền, làm mặt, xây cầu); giai đoạn đắp nền thường hút đá, cát nhiều nhất.
- Tính khối lượng đá, cát cho từng hạng mục của nhà mình, đặt đủ chuyến xe lớn thay vì nhiều chuyến lẻ.
- Với đổ sàn, mái, hỏi trạm trộn lịch trống và điều kiện cho đơn nhỏ; nếu khối lượng ít, so với phương án trộn tại chỗ có máy trộn, theo tư vấn của thợ.
- Tách tiền vật liệu và tiền chở trong báo giá để thấy khoản nào tăng thật.
- Đo khối khi nhận cát, đá, nhất là khi xe chở lẻ khan, vì lúc khan hay xảy ra chuyện giao thiếu.
- Giữ tiến độ linh hoạt cho phần cần nhiều vật liệu rời, không ép xe, ép trạm vào một ngày cố định nếu không thật cần.
Không ai chặn được dự án lớn hút hàng, và cũng không cần chặn: nó là chuyện của cả vùng. Thứ nhà mình làm được là hiểu nó đang ở giai đoạn nào, tính đúng khối lượng và không trả tiền cho sự vội.
Hiểu lầm hay gặp về hiệu ứng công trường
"Có dự án lớn thì mọi vật liệu đều tăng." Chủ yếu là vật liệu nặng đi gần như đá, cát, bê tông tươi và tiền xe. Thép, xi măng, sơn, điện nước đi theo thị trường chung, ít lệch theo vùng.
"Dự án xong là giá quay về như cũ." Thường dịu đi nhưng không chắc về hẳn mức cũ, vì chi phí khai thác, xe, công đã lên, và khu quanh dự án có thể có thêm nhiều nhà xây mới.
"Mỏ đá làm giá." Mỏ có công suất được cấp phép, không thể tăng ngay. Khi một khách lớn mua phần lớn sản lượng, phần bán lẻ ít đi; đó là cung cầu, không cần ai làm giá.
"Giá đá ở vùng khác rẻ hơn thì mình bị ép." Đá đi theo quãng đường từ mỏ. Họ hàng ở gần núi đá trả ít hơn là chuyện bình thường. So trong cùng vùng, cùng loại đá, cùng điều kiện giao mới biết mình trả cao hay không.
"Dự án mua đá rẻ hơn dân là bất công." Khách mua số lượng lớn, đều đặn, ký dài hạn thì được giá tốt ở mọi ngành. Chuyến lẻ vài khối tốn xe, tốn công xúc như chuyến lớn, nên giá mỗi khối cao hơn là chuyện của chi phí.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xây nhà gần dự án cao tốc lại tốn vật liệu hơn?
Vì dự án mua phần lớn đá, cát từ các mỏ gần nhất và thuê dài ngày xe ben, trạm trộn trong vùng. Phần còn lại cho nhà dân ít đi, nên giá đá, bê tông và tiền chở lẻ cao hơn vùng không có dự án.
Giá đá xây dựng phụ thuộc vào đâu?
Vào công suất các mỏ đá được phép khai thác, chi phí nổ mìn, nghiền, điện, dầu, và đặc biệt là quãng đường chở. Khi có công trình lớn trong vùng, nhu cầu tăng vọt trong khi công suất mỏ không tăng ngay được.
Vì sao bê tông tươi đơn ít khối bị tính thêm phí?
Xe bồn và xe bơm tốn chi phí cố định cho mỗi lần chạy. Khi trạm trộn đang phục vụ dự án lớn theo ca, đơn nhỏ chiếm xe mà ít khối, nên trạm tính phụ phí hoặc xếp vào giờ trống.
Hiệu ứng công trường kéo dài bao lâu?
Theo giai đoạn thi công. Giai đoạn đắp nền, làm mặt đường hút đá, cát mạnh nhất. Khi dự án qua giai đoạn đó, mỏ quay lại bán lẻ và giá dịu dần, dù có thể không về hẳn mức cũ.
Thép và xi măng có tăng theo dự án lớn trong vùng không?
Thường ít. Thép và xi măng chở đi xa được, nên giá đi theo thị trường cả nước và khu vực. Có lúc giao chậm hơn vì đại lý ưu tiên đơn lớn, nhưng mức giá ít lệch nhiều so với vùng khác.
Làm sao biết báo giá cao do dự án hay do bị ép giá?
Hỏi hai ba đại lý trong cùng vùng, cùng loại vật liệu, cùng điều kiện giao. Nếu tất cả đều cao gần như nhau thì đó là mặt bằng chung lúc này; nếu chỉ một nơi cao hẳn thì nên hỏi lý do.