Giá gạch xây nhà đổi theo nguyên liệu và chất đốt: gạch đất nung đi theo đất sét và than đốt lò, gạch không nung đi theo xi măng, mạt đá và tro xỉ; cả hai đều chịu tiền chở và mùa xây. Riêng gạch đất nung còn chịu thêm mùa mưa, vì gạch mộc cần phơi khô trước khi vào lò.
Gạch nặng và rẻ tính theo từng viên, nên cũng như cát, giá gạch rất địa phương: ai ở gần lò thì được giá tốt, ai ở xa trả thêm tiền chở. Thêm nữa, những năm gần đây nhiều nơi đã dẹp lò gạch thủ công và đẩy mạnh gạch không nung, làm bản đồ nguồn gạch thay đổi. Phần dưới đi qua từng lực, cách đọc báo giá gạch và những chỗ người xây nhà hay tính hụt.
Hai loại gạch, hai bộ lực khác nhau
Trước khi hỏi vì sao gạch tăng, cần biết đang hỏi về loại nào. Bảng so hai loại gạch xây phổ biến theo những gì chi phối giá:
| Yếu tố | Gạch đất nung (gạch ống, gạch thẻ) | Gạch không nung (gạch bê tông, gạch block) |
|---|---|---|
| Nguyên liệu chính | Đất sét, thường lấy từ đất ruộng, đất đồi | Xi măng, mạt đá, cát, tro xỉ |
| Chất đốt, năng lượng | Than đốt lò, điện chạy máy nhào ép | Điện chạy máy ép rung, không nung |
| Phụ thuộc thời tiết | Nhiều: mùa mưa khó phơi gạch mộc | Ít hơn, nhưng cần thời gian dưỡng ẩm |
| Lực kéo giá lên hay gặp | Đất sét bị siết khai thác, than tăng, mưa kéo dài | Giá xi măng, mạt đá, cước chở |
| Lực ghìm giá | Nhiều lò cạnh tranh trong vùng | Nhiều xưởng nhỏ, nguyên liệu sẵn |
| Đi xa được không | Không xa, nặng và dễ vỡ | Không xa, còn nặng hơn tính trên mỗi viên |
Điểm chung của cả hai: tiền chở chiếm phần lớn. Một xe gạch đi thêm vài chục cây số đã đủ đổi mặt bằng giá. Vì vậy so giá gạch giữa hai vùng cách nhau xa ít có ý nghĩa; so trong bán kính quanh nhà mới đúng.
Vì sao gạch đất nung không còn rẻ như trước
Ngày trước, gạch đất nung rẻ vì đất sét lấy dễ, lò thủ công mọc khắp nơi và than, củi đốt lò đều sẵn. Mấy yếu tố đó đã thay đổi. Đất sét làm gạch phần lớn lấy từ tầng đất mặt của ruộng; việc lấy đất ruộng làm gạch bị hạn chế để giữ đất canh tác, nên đất sét phải lấy từ nguồn được phép, xa hơn và đắt hơn.
Lò thủ công đốt hở gây khói và ô nhiễm nên nhiều nơi đã cho dẹp, chuyển sang lò tuynel và lò công nghệ khác. Lò mới sạch hơn nhưng tốn tiền đầu tư, và chủ lò phải thu hồi vốn qua giá bán. Số lò ít đi cũng làm cạnh tranh trong một vùng giảm.
Than đốt lò là khoản biến động lớn nhất trong ngắn hạn. Khi giá than tăng, chủ lò thường không đổi giá ngay mà chờ hết lượng than tồn, rồi tăng một nấc. Có lò ký hợp đồng than theo quý, có lò mua lẻ theo chuyến; hai kiểu này làm giá gạch của hai lò cạnh nhau có lúc lệch nhau vài tuần, rồi lại về gần nhau. Mùa mưa thì khác: gạch mộc phơi không khô, lò phải chạy chậm hoặc ngừng, lượng gạch ra giảm đúng lúc nhiều nhà muốn xây xong trước Tết.
Cộng các lực này lại, gạch đất nung có xu hướng nhích dần theo năm hơn là lên xuống thất thường. Khi có đợt tăng mạnh, nguyên nhân thường là trùng nhiều thứ một lúc: than đắt, mưa kéo dài, mùa xây dồn.
Cùng gọi là gạch mà lực khác: gạch ốp lát và ngói
Gạch ốp lát men (gạch men, gạch bóng kính). Được nung ở nhiệt độ cao trong lò con lăn chạy bằng khí đốt hoặc than khí hóa, phủ men có nguồn nguyên liệu nhập một phần. Giá loại này chịu ảnh hưởng của giá khí đốt, giá men và mẫu mã theo mốt. Khi thị trường nhà ở chững lại, gạch ốp lát thừa trong kho và các nhà máy giảm giá, khuyến mãi mạnh hơn gạch xây.
Gạch lát nhập khẩu. Đi theo tỷ giá, cước tàu và thuế nhập khẩu. Hàng nhập thường đặt theo lô lớn, nên giá ở cửa hàng có khi giữ nguyên vài tháng rồi đổi một lần khi lô mới về.
Ngói đất nung và ngói xi măng. Ngói đất nung theo đất sét, chất đốt và mùa mưa như gạch xây; ngói xi măng theo xi măng và màu. Nhu cầu ngói lại theo mùa riêng: trước mùa mưa bão, nhiều nhà lợp lại mái, đảo ngói, nên ngói có lúc khan riêng dù gạch xây đang dư.
Gạch trang trí, gạch thông gió. Hàng làm theo lô nhỏ, giá phụ thuộc nhiều vào công làm khuôn và lượng đặt hơn là nguyên liệu. Đặt lẻ ít viên thường đắt, đặt đủ một mẻ thì giá mềm hơn.
Ý nghĩa với người mua. Khi thợ nói "gạch tăng", hỏi lại là gạch xây, gạch lát hay ngói. Ba thứ này có thể đi ngược chiều nhau trong cùng một năm, và mỗi thứ chiếm một phần khác nhau trong tiền xây nhà của bạn.
Chuỗi nhân quả dẫn tới giá một viên gạch
Một số đường đi hay gặp, viết theo kiểu A dẫn tới B dẫn tới C để dễ nhớ:
- Mưa kéo dài nhiều tuần → gạch mộc phơi không khô → lò ra ít gạch → đại lý thiếu hàng đúng lúc khách cần → giá nhích và giao chậm.
- Giá than tăng → chi phí đốt lò tăng → chủ lò tăng giá khi hết than tồn → đại lý áp giá mới cho đợt nhập sau.
- Siết khai thác đất ruộng → đất sét phải chở từ xa → giá vốn tăng dần qua nhiều năm.
- Giá xi măng tăng → giá gạch không nung tăng theo, vì xi măng là chất kết dính chính → khoảng cách giá với gạch đất nung hẹp lại hoặc rộng ra.
- Mùa xây nhà cuối năm → nhiều nhà xây tường cùng tháng → đại lý bớt chiết khấu, có nơi chỉ giao cho khách mua nhiều.
Đọc chuỗi đầu tiên sẽ thấy vì sao người xây nhà nhiều kinh nghiệm hay đặt gạch sớm trước mùa mưa, không phải để tích trữ hay chờ giá, mà để công trình không bị dừng vì thiếu gạch.
Đọc báo giá gạch cho đúng
Hỏi giá theo viên hay theo nghìn viên. Nhiều đại lý báo theo nghìn viên. Chia ra theo viên rồi mới so, nhất là khi một nơi báo theo viên lẻ, một nơi báo theo xe.
Hỏi kích thước và số lỗ. Gạch ống bốn lỗ, gạch thẻ đặc, gạch block mỗi loại một kích thước. Cùng một mét vuông tường, loại viên to cần ít viên hơn, nên so giá trên mét vuông tường mới công bằng.
Hỏi gạch loại một hay loại hai. Gạch loại hai có thể cong vênh, sứt góc, màu không đều. Rẻ hơn nhưng hao hụt nhiều hơn và tốn vữa hơn khi xây.
Hỏi điều kiện giao. Giá đã gồm chở tới chân công trình chưa, có bốc xuống không, xe vào hẻm được không. Phần bốc gạch bằng tay vào trong nhà có thể tính riêng.
Hỏi hao hụt, vỡ trong lúc chở. Thỏa thuận trước gạch vỡ quá một mức thì đổi hay trừ tiền. Gạch đất nung chở xa trên đường xấu vỡ khá nhiều.
Áp vào nhà mình: tính gạch cho đủ, không dư nhiều
Ví dụ giả định: anh Minh xây thêm một phòng ở tầng trên, tường bao quanh tổng diện tích chừng vài chục mét vuông. Thợ tính ra số viên gạch theo loại gạch ống đang định dùng, cộng hao hụt. Chỗ anh Minh hay tính sai không phải giá mỗi viên mà là số viên: trừ diện tích cửa đi, cửa sổ, cột bê tông ra khỏi diện tích tường mới ra số gạch thật cần.
Ba việc nhà mình làm được: một, nhờ thợ tính số viên theo mét vuông tường thực, đã trừ cửa và cột. Hai, đặt gạch thành hai đợt nếu tường nhiều, để thấy hao hụt thật sau đợt đầu rồi mới đặt nốt. Ba, nếu đang chọn giữa gạch đất nung và gạch không nung, so cả tiền vữa, tiền công xây, khả năng chống nóng và yêu cầu của kỹ sư, không chỉ so giá một viên.
Còn nếu đang sửa nhà nhỏ, chỉ cần vài trăm viên, mặt bằng giá ít quan trọng. Khoản đáng giữ là gạch đúng loại với gạch cũ (để tường mới không nứt chân chim chỗ nối) và không bị vỡ nhiều khi chở. Mua ở đại lý gần, chở bằng xe nhỏ, nhận hàng tận tay thì đỡ hơn tiết kiệm một ít ở nơi xa.
Hiểu lầm hay gặp về giá gạch
"Gạch không nung lúc nào cũng rẻ hơn." Không hẳn. Giá gạch không nung đi theo xi măng và mạt đá; có vùng, có lúc nó đắt hơn gạch đất nung tính trên mét vuông tường. So theo mét vuông tường hoàn thiện mới chuẩn.
"Lò gạch tăng giá vì Tết." Tết làm cầu dồn, nhưng thường đi cùng mùa mưa vừa qua làm lượng gạch ra ít. Nguyên nhân là cả hai phía cung và cầu, không chỉ vì ngày Tết.
"Gạch càng đỏ càng tốt." Màu gạch phụ thuộc đất và cách nung. Gạch tốt là gạch nung chín đều, gõ nghe tiếng chắc, không cong vênh, không phải gạch đỏ đậm nhất.
"Mua gạch dư để đó không sao, gạch không hỏng." Gạch không hỏng nhanh như xi măng, nhưng để ngoài trời lâu sẽ rêu, bám bẩn, chiếm chỗ và vỡ khi dời. Mua dư nhiều cũng là tiền nằm im.
"Giá gạch ở lò là giá gạch tới nhà." Giá tại lò chưa gồm bốc lên xe, chở, bốc xuống và hao vỡ dọc đường. Với nhà ở xa lò, phần cộng thêm này có khi bằng một nửa giá viên gạch. Khi so một báo giá tại lò với một báo giá giao tận nơi, cộng đủ các khoản đó vào rồi mới so, kẻo chạy xa để mua rẻ mà về tới nhà lại đắt hơn đại lý đầu ngõ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá gạch đất nung tăng dần qua các năm?
Vì đất sét bị hạn chế khai thác từ đất ruộng, lò thủ công bị dẹp và lò mới cần thu hồi vốn đầu tư, còn than đốt lò thì lên xuống theo giá chung. Các lực này cộng lại khiến giá gạch thường nhích dần hơn là giảm.
Mùa mưa ảnh hưởng tới giá gạch thế nào?
Gạch mộc cần phơi khô trước khi vào lò. Mưa kéo dài làm phơi không được, lò chạy chậm hoặc ngừng, lượng gạch ra giảm. Nếu đúng lúc nhiều người cần xây thì gạch khan, giá nhích và giao chậm.
Giá gạch không nung phụ thuộc vào đâu?
Chủ yếu vào giá xi măng, mạt đá, cát, tro xỉ và điện chạy máy ép, cộng tiền chở. Khi xi măng tăng thì gạch không nung thường tăng theo, còn mùa mưa ảnh hưởng ít hơn so với gạch đất nung.
So giá gạch thế nào cho công bằng?
Quy về giá trên mỗi mét vuông tường xây xong, vì mỗi loại gạch có kích thước khác nhau và cần lượng vữa khác nhau. Hỏi rõ gạch loại mấy, đã gồm chở tới nơi và bốc xuống chưa.
Hao hụt gạch khi xây nhà thường bao nhiêu?
Tuỳ loại gạch, quãng đường chở và tay nghề thợ. Nhờ thợ chính ước theo kinh nghiệm của họ với loại gạch đang dùng, rồi đặt làm hai đợt để thấy hao hụt thật sau đợt đầu.
Có nên đặt gạch sớm trước mùa mưa không?
Nếu đã có lịch xây và có chỗ để gọn, đặt trước giúp công trình không bị dừng vì thiếu gạch. Mục đích là giữ tiến độ, không phải đoán giá, vì không ai biết chắc giá sẽ đi đường nào.