Nếu giá thế giới đứng yên, đô la tăng so với tiền đồng làm giá cà phê, tiêu, điều trong nước tăng theo, vì cùng một tấn hàng bán bằng đô la đổi ra được nhiều tiền đồng hơn. Nhưng giá thế giới hiếm khi đứng yên: đô la mạnh lên trên toàn cầu thường kéo giá nhiều mặt hàng tính bằng đô la đi xuống, và làm phân bón, thuốc, nhiên liệu nhập khẩu đắt lên. Người trồng vì thế có thể nhận nhiều tiền đồng hơn cho mỗi ký, nhưng chi phí cũng tăng, và có khi phần được chẳng bù phần mất.
Bài này không giảng tỷ giá là gì hay ai điều hành tỷ giá; nó chỉ lần theo đường đi của tỷ giá vào giá vườn qua ba cửa: phép quy đổi, giá thế giới, và chi phí đầu vào. Có ví dụ giả định để bạn tự cộng trừ, và bảng phân biệt lực nhanh với lực chậm.
Ba cửa mà tỷ giá đi vào giá vườn
Mỗi cửa có hướng tác động riêng, có khi ngược nhau. Viết thành ba chuỗi nhân quả song song:
- Cửa quy đổi: đô la tăng so với tiền đồng → doanh nghiệp xuất khẩu nhận cùng số đô la nhưng đổi ra nhiều tiền đồng hơn → họ có thể trả giá thu mua cao hơn → giá vườn nhích.
- Cửa giá thế giới: đô la mạnh lên so với nhiều đồng tiền khác → hàng tính bằng đô la thành đắt với người mua dùng tiền khác, nhu cầu chững lại; đồng thời nông dân ở các nước có đồng tiền yếu đi (ví dụ đồng real của Brazil) nhận nhiều tiền nước họ hơn nên bán ra mạnh → giá thế giới tính bằng đô la có xu hướng yếu đi.
- Cửa chi phí: đô la tăng → phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nguyên liệu thức ăn, nhiên liệu nhập khẩu đắt lên → chi phí sản xuất vụ sau tăng.
- Kết quả ở vườn = cửa quy đổi (thường có lợi) cộng cửa giá thế giới (thường bất lợi) trừ cửa chi phí (bất lợi, đến chậm hơn).
Nhìn ba cửa cùng lúc thì hiểu vì sao có những giai đoạn tin tức nói "tỷ giá tăng, có lợi cho xuất khẩu" mà người trồng không thấy vui: phần được ở cửa quy đổi bị cửa giá thế giới hoặc cửa chi phí ăn mất. Cũng có giai đoạn ngược lại: đô la yếu đi mà giá vườn vẫn tăng, vì giá thế giới tăng mạnh hơn.
Ví dụ giả định: tỷ giá đổi, giá sàn đổi, giá vườn đổi bao nhiêu
Các số dưới đây là ví dụ giả định cho một tấn hàng xuất khẩu, chỉ để thấy cách hai lực cộng trừ với nhau.
| Tình huống | Giá thế giới | Tỷ giá | Quy ra tiền đồng mỗi ký |
|---|---|---|---|
| Ban đầu | 2.000 đô la/tấn | 25.000 đồng | 50.000 đồng |
| Chỉ tỷ giá tăng 2% | 2.000 đô la/tấn | 25.500 đồng | 51.000 đồng |
| Tỷ giá tăng 2%, giá thế giới giảm 5% | 1.900 đô la/tấn | 25.500 đồng | 48.450 đồng |
| Tỷ giá giảm 1%, giá thế giới tăng 10% | 2.200 đô la/tấn | 24.750 đồng | 54.450 đồng |
Điều dễ thấy qua bảng: tỷ giá thường chỉ nhích vài phần trăm trong nhiều tháng, còn giá thế giới của cà phê, tiêu, cao su có thể đổi hàng chục phần trăm. Vì vậy với phần lớn nông sản xuất khẩu, giá thế giới vẫn là lực chính, tỷ giá là lực phụ cộng thêm hoặc trừ bớt. Chỉ trong giai đoạn giá thế giới đi ngang, tỷ giá mới nổi lên thành nguyên nhân chính của thay đổi giá vườn.
Lực – tác động – nhanh hay chậm
Các lực liên quan tới tiền tệ không đến cùng lúc. Bảng dưới giúp tách lực đến trong ngày với lực đến sau một vụ.
| Lực | Tác động lên người trồng | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Đô la tăng so với tiền đồng | Giá thu mua quy ra tiền đồng nhích lên | Nhanh, vài ngày |
| Đô la mạnh trên toàn cầu | Giá thế giới tính bằng đô la dễ yếu đi | Trung bình, vài tuần |
| Đồng tiền nước cạnh tranh yếu đi | Nông dân nước đó bán mạnh, cạnh tranh giá với hàng Việt | Trung bình |
| Phân bón, thuốc nhập khẩu đắt lên | Chi phí vụ sau tăng | Chậm, vào mùa bón phân |
| Đồng tiền nước mua lớn yếu đi | Người mua ở đó thấy hàng đắt hơn, mua dè dặt | Trung bình |
| Lãi suất vay đô la, vay tiền đồng | Đổi chi phí vốn của doanh nghiệp thu mua, ảnh hưởng giá trả | Chậm |
Những lực "trung bình" và "chậm" ít khi lên bản tin cùng ngày với tin tỷ giá, nên người đọc dễ chỉ thấy cửa quy đổi. Ghi nhớ cả ba cửa giúp bạn không vội kết luận khi nghe "đô la tăng".
Một cách tự kiểm đơn giản: khi tỷ giá vừa đổi, xem giá sàn quốc tế của mặt hàng nhà mình cùng tuần đi hướng nào. Cùng chiều thì giá vườn đổi rõ; ngược chiều thì hai lực triệt tiêu nhau một phần, giá vườn có thể gần như đứng yên dù tin tức ồn ào.
Vì sao doanh nghiệp không truyền hết tỷ giá vào giá thu mua
Doanh nghiệp xuất khẩu thường ký hợp đồng bán trước nhiều tuần, nhiều tháng, với giá đô la đã chốt hoặc chốt theo sàn vào một ngày định trước. Họ cũng thường vay ngân hàng để mua hàng, có khi vay bằng đô la, có khi bằng tiền đồng. Mỗi kiểu vay, mỗi kiểu hợp đồng làm tỷ giá đổi tác động lên sổ sách của họ theo một cách.
Khi tỷ giá tăng nhanh, doanh nghiệp đang nợ đô la thấy khoản nợ quy ra tiền đồng phình lên; doanh nghiệp đã bán trước và nhận đô la sau thì có lời. Không ai biết chắc tỷ giá sẽ đi tiếp hướng nào, nên phần lớn chỉ truyền một phần thay đổi vào giá thu mua và giữ lại một khoảng để phòng rủi ro. Đó là lý do giá vườn thường phản ứng với tỷ giá ít hơn phép tính lý thuyết.
Người trồng nhìn thấy điều này dưới dạng "tỷ giá lên mấy hôm rồi mà đại lý vẫn trả như cũ". Thường chỉ khi tỷ giá giữ mức mới vài tuần, cạnh tranh giữa các doanh nghiệp thu mua mới kéo giá vườn lên theo. Chiều ngược lại cũng vậy: tỷ giá giảm, giá vườn không rớt ngay theo đúng mức.
Vì sao đồng tiền của nước khác cũng chạm tới vườn nhà mình
Đồng real và cà phê. Brazil là nước sản xuất cà phê lớn nhất. Khi đồng real yếu đi so với đô la, nông dân Brazil bán một tấn cà phê được nhiều real hơn, nên họ bán mạnh hơn, giá cà phê thế giới tính bằng đô la chịu sức ép. Cà phê Tây Nguyên chịu theo dù tiền đồng chẳng đổi.
Đồng rupiah, đồng baht và tiêu, cao su. Indonesia, Thái Lan là đối thủ trực tiếp ở hồ tiêu và cao su. Đồng tiền của họ yếu đi thì hàng của họ rẻ hơn khi tính bằng đô la, người mua có thêm lựa chọn rẻ.
Đồng nhân dân tệ và trái cây. Trái cây bán sang nước láng giềng phía Bắc nhiều khi tính giá theo đồng tiền nước đó. Đồng tiền ấy yếu đi thì người mua bên kia thấy hàng Việt đắt hơn, họ mua chậm lại hoặc trả thấp hơn.
Đồng euro và hàng đi châu Âu. Hạt điều, cà phê, tiêu đi châu Âu nhiều. Euro yếu so với đô la thì người mua châu Âu thấy giá tăng dù giá đô la không đổi, nhu cầu có thể chậm lại.
Áp vào nhà mình: người trồng, người buôn nhỏ và người mua
Biết ba cửa của tỷ giá không để đoán giá, mà để hiểu cuốn sổ chi tiêu của mình:
- Bác Tư trồng cà phê: khi nghe đô la tăng, đừng chỉ nhìn giá bán. Ghi cả giá phân bón mùa tới; nếu phân tăng nhanh hơn giá cà phê thì lãi thật vụ sau còn mỏng hơn vụ này.
- Người buôn nhỏ mua hàng trả bằng tiền đồng, bán cho doanh nghiệp xuất khẩu: chú ý khoảng thời gian giữa lúc mua và lúc giao; tỷ giá đổi trong khoảng đó là phần lời hoặc lỗ không ai báo trước.
- Chị Lan đi chợ: tỷ giá chạm tới bữa ăn chủ yếu qua hàng nhập (bột mì, đậu nành, dầu ăn, sữa bột) hơn là qua cà phê, tiêu. Muốn thấy tỷ giá trong sổ chi tiêu, nhìn các món làm từ nguyên liệu nhập như bánh mì, mì gói, dầu ăn, thịt nuôi bằng cám có bắp và đậu nành nhập.
- Người bán cà phê rang, hạt điều đóng túi trong nước: giá nguyên liệu nhích theo tỷ giá nhưng giá bán lẻ thường đổi chậm; theo dõi chênh lệch này theo quý, không theo ngày.
Điểm chung: đừng đọc tin tỷ giá như một con số đơn lẻ. Đặt nó cạnh giá thế giới và giá đầu vào thì mới biết nó đang cộng hay đang trừ vào túi tiền nhà mình.
Hiểu lầm hay gặp về tỷ giá và giá nông sản
Mấy câu hay nghe và cách nhìn lại:
| Hiểu lầm | Nhìn lại cho đúng |
|---|---|
| Tiền đồng yếu đi là người trồng chắc chắn có lợi | Có lợi ở phép quy đổi, nhưng phân bón, thuốc nhập đắt lên; giá thế giới cũng có thể giảm cùng lúc |
| Tỷ giá là lực chính làm giá cà phê lên xuống | Phần lớn thời gian giá thế giới đổi nhiều hơn tỷ giá; tỷ giá chỉ nổi bật khi giá thế giới đi ngang |
| Đô la tăng thì giá vàng, giá cà phê đều tăng | Đô la mạnh thường làm hàng tính bằng đô la yếu đi trên thị trường thế giới; tác động lên giá trong nước còn tuỳ |
| Chỉ cần nhìn tỷ giá đô la là đủ | Đồng tiền của nước cạnh tranh và nước mua lớn cũng chạm tới giá hàng Việt |
| Tỷ giá tăng hôm nay thì mai giá vườn tăng đúng bằng ấy | Doanh nghiệp thu mua còn tính rủi ro, chi phí vốn; mức truyền vào giá vườn thường thấp và trễ hơn |
Phần lớn những hiểu lầm trên đến từ việc chỉ nhìn một cửa, cửa quy đổi, vì đó là cửa dễ tính nhất. Hai cửa còn lại khó đo hơn nhưng nhiều khi lại nặng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đô la tăng thì giá cà phê trong nước tăng hay giảm?
Nếu giá thế giới không đổi, giá trong nước tăng vì cùng số đô la đổi ra nhiều tiền đồng hơn. Nhưng đô la mạnh lên toàn cầu thường đi cùng giá cà phê thế giới yếu đi, nên kết quả cuối có thể là tăng ít, đứng yên hoặc giảm.
Vì sao đồng tiền yếu được nói là có lợi cho xuất khẩu?
Vì hàng xuất khẩu tính bằng ngoại tệ đổi ra nhiều tiền trong nước hơn, doanh nghiệp có thể bán rẻ hơn mà vẫn đủ lãi. Lợi ích đó bị trừ bớt khi nguyên liệu, phân bón, máy móc nhập khẩu đắt lên.
Tỷ giá ảnh hưởng giá phân bón thế nào?
Nhiều loại phân bón và nguyên liệu làm phân được nhập khẩu và tính bằng đô la. Đô la tăng thì giá nhập tăng, sau một độ trễ sẽ hiện lên giá bán ở đại lý vật tư, thường rõ nhất vào mùa bón phân.
Đồng tiền Brazil ảnh hưởng giá cà phê Việt Nam vì sao?
Brazil sản xuất nhiều cà phê nhất. Khi đồng real yếu, nông dân Brazil bán được nhiều tiền nước họ hơn nên bán mạnh, nguồn cung thế giới tăng, giá cà phê tính bằng đô la chịu sức ép, kéo theo cà phê Việt Nam.
Giá vườn có đổi ngay khi tỷ giá đổi không?
Có đổi nhưng thường ít và trễ hơn mức tỷ giá. Doanh nghiệp thu mua còn tính rủi ro tỷ giá đổi tiếp, chi phí vốn và hợp đồng đã ký, nên chỉ truyền một phần vào giá trả cho người trồng.
Người mua trong nước có chịu ảnh hưởng tỷ giá qua nông sản xuất khẩu không?
Ít. Cà phê, tiêu, điều dùng trong nhà với lượng nhỏ. Tỷ giá chạm tới bữa ăn rõ hơn qua hàng làm từ nguyên liệu nhập như bột mì, dầu ăn, sữa bột và thức ăn chăn nuôi.