Giá hạt điều thô ở vườn trong nước phụ thuộc nhiều vào châu Phi vì các nhà máy Việt Nam chế biến lượng nhân điều lớn nhất thế giới, nhưng điều trồng trong nước chỉ đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu nguyên liệu; phần còn lại nhập từ các nước Tây Phi và Campuchia. Khi điều châu Phi được mùa, giá rẻ, nhà máy mua hàng nhập thoải mái và trả giá điều vườn thấp hơn. Khi châu Phi mất mùa, hoặc nước xuất khẩu hạn chế bán điều thô, nhà máy quay sang tranh nhau hàng trong nước và giá vườn nhích lên.
Ở đầu kia, giá nhân điều bán cho người mua ở Mỹ, châu Âu, Trung Quốc quyết định nhà máy chịu trả bao nhiêu cho điều thô. Kẹp giữa hai đầu là tỷ lệ thu hồi nhân, cước tàu và lãi vốn. Bài này đi theo đúng chuỗi đó để bạn thấy vì sao giá điều không do vùng trồng Bình Phước cũ hay Đồng Nai tự quyết.
Chuỗi giá của hạt điều, từ vườn tới túi điều rang
Hạt điều đi một quãng dài và đổi dạng nhiều lần trước khi tới tay người ăn. Mỗi bước là một chỗ giá bị cộng hoặc trừ:
- Hạt điều thô (còn vỏ cứng) ở vườn Việt Nam hoặc ở cảng châu Phi → nhà máy mua theo ký hoặc theo tấn.
- Tỷ lệ thu hồi nhân (bao nhiêu ký nhân trên một bao hạt thô) → quyết định một tấn điều thô đáng giá bao nhiêu.
- Hấp, cắt tách, bóc vỏ lụa, phân loại → tốn công, điện, hao hụt; hạt vỡ bán giá thấp hơn hạt nguyên.
- Nhân điều xuất khẩu theo cỡ hạt và màu → giá do người mua ở các nước nhập khẩu trả, bằng đô la.
- Nhà máy rang, tẩm, đóng gói ở nước nhập khẩu hoặc trong nước → cộng bao bì, thương hiệu, phân phối.
- Túi điều rang muối trên kệ → giá cao gấp nhiều lần giá hạt thô trên mỗi ký.
Nhìn chuỗi này sẽ thấy nhà máy là điểm nút: họ đứng giữa giá nhân bán ra và giá điều thô mua vào. Khi hai giá đó kẹp lại (nhân rẻ, điều thô đắt), nhà máy chậm mua hoặc ngừng chạy, và chính lúc ấy người trồng thấy thương lái chê hàng, trả thấp. Khi khoảng cách nới ra, nhà máy chạy hết công suất và tranh mua.
Vì sao Việt Nam phải nhập điều thô dù có vùng trồng lớn
Ngành chế biến điều trong nước lớn lên nhanh hơn vườn điều. Nhiều năm qua, diện tích điều trong nước không tăng nhiều, có nơi còn giảm vì người trồng chuyển sang cao su, sầu riêng, tiêu hoặc cây ăn trái cho lãi cao hơn. Trong khi đó các nhà máy có máy móc, tay nghề và khách hàng sẵn, cần hàng chạy quanh năm.
Tây Phi, nhất là vùng ven biển như Bờ Biển Ngà, Ghana, Nigeria, có sản lượng điều thô rất lớn nhưng chế biến tại chỗ ít, nên bán hạt thô đi. Campuchia gần, chở đường bộ được, cũng là nguồn quan trọng. Kết quả là giá điều thô trong nước phải đứng gần với giá điều thô nhập về cảng cộng chi phí, nếu không nhà máy chỉ việc mua hàng nhập.
Có những năm vài nước châu Phi đặt thuế xuất khẩu, quy định giá sàn, hoặc khuyến khích chế biến tại chỗ để giữ hạt điều trong nước. Mỗi lần như vậy nguồn điều thô bán ra giảm hoặc đắt lên, và giá điều vườn ở Việt Nam được hưởng lợi gián tiếp. Đây là ví dụ rõ nhất cho chuyện chính sách ở một nước rất xa vẫn chạm tới túi tiền một hộ trồng điều ở Đông Nam Bộ.
Các lực chi phối giá điều thô trong nước
Bảng dưới gom những lực hay xuất hiện trong tin tức ngành điều. Cột cuối cho biết lực đó làm giá đổi nhanh hay chậm.
| Lực | Tác động lên giá điều vườn | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Sản lượng điều thô Tây Phi | Được mùa thì nhà máy có nguồn rẻ, giá vườn yếu | Theo mùa, mỗi năm một lần |
| Chính sách xuất khẩu điều thô ở nước bán | Hạn chế bán thì hàng nhập khan, giá trong nước nhích | Đột ngột, khi có quyết định |
| Giá nhân điều ở thị trường tiêu thụ | Nhân được giá thì nhà máy chịu trả cao cho hạt thô | Trung bình, theo quý |
| Cước tàu từ châu Phi về | Cước cao làm điều nhập đắt, hàng trong nước có lợi thế | Trung bình |
| Thời tiết lúc điều ra hoa ở trong nước | Mưa trái mùa làm rụng hoa, giảm sản lượng vườn | Theo vụ |
| Tỷ giá đô la | Đổi giá nhân điều quy ra tiền đồng | Nhanh, theo tuần |
| Lãi vay và vốn lưu động của nhà máy | Vốn đắt thì nhà máy mua dè dặt, ít tích nguyên liệu | Chậm |
Điều đặc biệt ở ngành điều là hai lực lớn nhất, mùa vụ châu Phi và giá nhân ở nước tiêu thụ, đều nằm ngoài Việt Nam. Người trồng trong nước gần như chỉ chủ động được ở khâu chất lượng hạt: phơi khô, nhặt sạch, không hái non.
Tỷ lệ thu hồi nhân: con số quyết định giá một bao điều
Điều thô được mua theo chất lượng nhân bên trong. Người mua bổ thử một mẫu, cân nhân thu được, quy ra số cân Anh nhân trên một bao chuẩn (giới buôn gọi là chỉ số thu hồi, hay "out-turn"). Hạt chắc, khô, ít lép thì chỉ số cao, được giá; hạt non, ẩm, nhiều lép thì bị trừ mạnh.
Đếm hạt trên một ký cũng là một phép thử. Hạt to thì số hạt mỗi ký ít, nhân ra cỡ lớn, bán được giá cao hơn. Thương lái thường đếm nhanh một nắm để ước, rồi trả giá theo đó.
Độ ẩm làm hai lần thiệt. Điều thu về chưa phơi kỹ vừa nặng nước (người mua trừ ẩm), vừa dễ mốc trong bao, nhà máy ngại mua. Bác Tư phơi điều thêm hai nắng trước khi bán thường được giá nhỉnh hơn hàng xóm bán tươi, dù cân nhẹ đi.
Vì sao hai vườn cạnh nhau giá khác. Không phải thương lái thiên vị: giống điều, tuổi cây, cách hái (nhặt hạt rụng hay hái quả non), phơi, cất đều làm chỉ số thu hồi khác nhau. Hỏi rõ mình bị trừ vì chỉ tiêu nào là cách nhanh nhất để cải thiện vụ sau.
Ở chợ và trong bếp: giá điều vườn rơi mà túi điều rang vẫn đắt
Một ký điều rang muối ở cửa hàng đắt hơn nhiều so với một ký điều thô ở vườn, và chuyện đó không phải vì ai đó "ăn chặn". Phải mấy ký hạt thô mới ra được một ký nhân, chưa kể hạt vỡ bán rẻ, công bóc vỏ lụa, rang, tẩm, hút chân không, bao bì, chở, lời của từng tầng bán lẻ. Giá hạt thô chỉ là một phần trong giá túi điều bạn cầm.
Vì thế khi tin tức nói "giá điều thô giảm", túi điều trên kệ thường đứng yên. Ngược lại, khi giá nhân xuất khẩu lên cao kéo dài, người bán lẻ trong nước sẽ dần nâng giá hoặc chuyển sang bán hạt vỡ, hạt cỡ nhỏ với giá dễ chịu hơn.
Với gia đình, việc làm được là chọn đúng loại cho đúng việc. Nấu chè, làm sữa hạt, rắc lên món xào thì mua điều vỡ, điều cỡ nhỏ, rẻ hơn mà công dụng như nhau. Điều nguyên hạt cỡ lớn để dành đãi khách hay biếu dịp Tết. Mua dịp cuối vụ thu hoạch trong nước, hàng mới nhiều, cũng dễ gặp hàng tươi hơn.
Anh Minh bán quán cơm có món gà xào hạt điều thì tính khác: anh mua điều nhân sống theo bao lớn ở chợ đầu mối, tự rang. Khi giá nhân lên kéo dài, anh không đổi giá món mà giảm nhẹ lượng hạt rắc lên đĩa, hoặc thay một phần bằng đậu phộng rang trong món bình dân. Đó là cách nhiều quán nhỏ hấp thụ biến động của một nguyên liệu phụ: điều chỉnh định lượng trước, điều chỉnh giá sau cùng.
Dấu hiệu tự quan sát khi đọc tin ngành điều
Muốn hiểu vì sao giá điều vườn năm nay khác năm ngoái, bạn có thể dò theo vài dấu hiệu dưới đây thay vì chỉ nhìn một con số:
- Tin về vụ điều Tây Phi: được mùa, giá chào bán ở cảng bên đó thấp, thì nhà máy trong nước ít vội mua hàng vườn.
- Tin nước bán đặt thuế hay hạn chế xuất điều thô: nguồn nhập co lại, nhà máy quay sang hàng trong nước.
- Nhà máy quanh vùng chạy đủ ca hay cho công nhân nghỉ: chạy đủ ca nghĩa là khoảng cách giữa giá nhân và giá hạt thô đang dễ thở; nghỉ luân phiên là đang bị kẹp.
- Thương lái đến tận vườn hỏi mua hay phải chở đi chào: người mua tìm tới nghĩa là hàng đang được cần.
- Cước tàu biển: cước tăng mạnh làm điều nhập đắt lên, hàng trong nước có thêm lợi thế.
Mấy dấu hiệu này không dùng để đoán giá tuần sau. Chúng giúp bạn đặt một con số giá vào đúng bối cảnh của nó: giá thấp vì hàng thế giới dư, hay vì hạt nhà mình ẩm, là hai chuyện rất khác nhau và cách xử lý cũng khác.
Hiểu lầm hay gặp về giá hạt điều
Mấy câu nghe hoài ở vùng trồng điều và ở quầy bán đồ khô:
| Hiểu lầm | Nhìn lại cho đúng |
|---|---|
| Việt Nam xuất khẩu điều nhiều nhất nên tự định được giá | Ta chế biến nhiều nhất nhưng nguyên liệu phụ thuộc nhập khẩu; giá kẹp giữa điều thô châu Phi và giá nhân bán ra |
| Điều nhập về làm giá điều trong nước rớt là do nhà máy cố ý | Nhà máy chọn nguồn rẻ hơn; điều nhập đắt lên thì chính nhà máy quay lại mua hàng trong nước |
| Giá điều thô giảm thì túi điều rang phải rẻ | Hạt thô chỉ là một phần nhỏ của giá bán lẻ; công, bao bì, phân phối không giảm theo |
| Hạt to là hạt ngon hơn | Hạt to được giá vì đẹp và hiếm hơn, vị chưa chắc khác; điều vỡ cùng lô vẫn ngon như nhau |
| Cứ cân nặng là được nhiều tiền | Điều ẩm bị trừ ẩm và dễ mốc; nhẹ mà khô, chắc thường được giá hơn |
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá hạt điều thô trong nước phụ thuộc châu Phi?
Vì nhà máy Việt Nam cần lượng điều thô lớn hơn nhiều so với lượng trồng trong nước, nên nhập phần lớn từ Tây Phi và Campuchia. Giá điều nhập về cảng trở thành mốc so sánh cho giá điều vườn.
Tỷ lệ thu hồi nhân điều là gì?
Là lượng nhân điều thu được từ một bao hạt thô chuẩn sau khi bổ thử. Chỉ số càng cao, hạt càng chắc, càng ít lép thì lô hàng càng được giá. Người mua dựa vào đó để trả giá từng lô.
Vì sao giá điều vườn có năm cao có năm thấp?
Phần lớn do mùa vụ châu Phi được hay mất, chính sách bán điều thô của các nước đó, giá nhân điều ở thị trường tiêu thụ và thời tiết lúc điều ra hoa trong nước. Các lực này ít khi cùng chiều.
Giá nhân điều xuất khẩu tính theo gì?
Theo cỡ hạt, màu sắc và độ nguyên vẹn, bằng đô la cho mỗi cân Anh hoặc mỗi tấn. Hạt nguyên trắng cỡ lớn giá cao nhất, hạt vỡ và hạt màu sẫm thấp hơn, mỗi loại có nhóm người mua riêng.
Mua hạt điều cho gia đình thế nào để đỡ tốn?
Chọn loại theo việc dùng: điều vỡ, điều cỡ nhỏ cho nấu chè, sữa hạt, món xào; điều nguyên cỡ lớn để đãi khách. Mua hàng mới cuối vụ, cất kín nơi khô mát để khỏi hôi dầu.
Thời tiết ảnh hưởng hạt điều thế nào?
Điều ra hoa vào mùa khô; mưa trái mùa, sương nhiều làm hoa rụng, sâu bệnh tăng, sản lượng giảm. Nhưng vì phần lớn nguyên liệu là hàng nhập, mất mùa trong nước không phải lúc nào cũng làm giá tăng mạnh.