Giá thịt tăng từ khoảng giữa tháng Chạp vì nhu cầu dồn vào vài tuần: gia đình làm giò, gói bánh chưng, bánh tét, kho thịt trữ ăn Tết, cơ quan và công ty đặt quà, quán xá chuẩn bị hàng, trong khi lò mổ, thương lái và người bán phải làm thêm giờ, trả thêm công và tính phần nghỉ Tết vào giá. Sau Tết, cầu xuống thấp vì nhà nào cũng còn đồ ăn, các bếp ăn tập thể chưa mở lại, trong khi heo người nuôi giữ lại chờ Tết vẫn phải bán, nên giá dịu dần, rõ nhất sau rằm tháng Giêng.
Kiểu đi lên rồi xuống này lặp lại gần như năm nào cũng có, chỉ khác độ cao tuỳ vòng giá heo đang ở đâu. Bài dưới đây chia lịch từ đầu tháng Chạp tới cuối tháng Giêng thành từng giai đoạn, giải thích lực nào chạy ở mỗi giai đoạn, và gợi ý cách gia đình chia việc mua thịt để không phải mua đúng lúc đắt nhất.
Lịch giá thịt quanh Tết theo từng giai đoạn
Bảng dưới là kiểu đi thường gặp. Mức độ mỗi năm khác nhau, có năm nhẹ, có năm rõ:
| Giai đoạn | Điều gì xảy ra | Giá thường đi thế nào |
|---|---|---|
| Đầu đến giữa tháng Chạp | Xưởng giò chả, lạp xưởng, đồ khô bắt đầu gom thịt; cơ quan đặt quà | Nhích nhẹ |
| Từ hai mươi tháng Chạp | Gia đình bắt đầu mua thịt gói bánh, làm giò, kho thịt; quán xá trữ hàng | Tăng rõ |
| Hai mươi tám đến ba mươi Tết | Cầu cao nhất, lò mổ chạy hết công suất, người bán làm suốt đêm | Cao nhất |
| Mùng một đến mùng ba | Nhiều chợ, sạp nghỉ; hàng ít mà khách cũng ít | Ít giao dịch, chỗ bán có thể giữ giá cao |
| Mùng bốn đến rằm tháng Giêng | Chợ mở lại dần, cầu yếu vì nhà còn đồ Tết | Dịu dần |
| Sau rằm tháng Giêng | Bếp ăn, quán xá hoạt động lại; cầu về mức thường | Về mặt bằng của vòng giá |
Mặt bằng "sau Tết" là mặt bằng của vòng giá heo lúc đó, không phải mặt bằng của năm trước. Nếu vòng giá heo đang đi lên, giá sau Tết vẫn có thể cao hơn trước Tết năm ngoái.
Vì sao cầu dồn vào mấy tuần cuối năm
Món Tết dùng nhiều thịt. Giò lụa, giò thủ, thịt đông, thịt kho hột vịt, bánh chưng, bánh tét, nem rán, lạp xưởng; mỗi món đều cần thịt heo, có món cần loại thịt nạc mông, nạc đùi cụ thể. Nhà nào cũng làm vài món, cầu cộng lại rất lớn.
Mua một lần cho nhiều ngày. Vì chợ nghỉ Tết, các gia đình mua đủ cho năm, bảy ngày. Lượng mua mỗi nhà gấp mấy lần tuần thường, dồn vào mấy ngày cuối tháng Chạp.
Quà Tết và đơn đặt hàng. Giỏ quà, hộp lạp xưởng, giò chả biếu Tết khiến các cơ sở chế biến cần nhiều thịt từ sớm, kéo giá nhích từ giữa tháng Chạp.
Người về quê. Người làm xa về quê ăn Tết, cầu ở quê tăng đột ngột trong khi ở thành phố giảm. Giá ở hai nơi vì vậy đi khác nhau mấy ngày cuối năm.
Tâm lý sợ thiếu. Ai cũng lo chợ hết hàng, hết thịt ngon, nên mua sớm, mua dư. Cầu thật cộng thêm cầu "phòng hờ" làm áp lực lên giá rõ hơn.
Bên bán cũng có lý do để tăng giá
Không chỉ cầu tăng; chi phí bên bán những ngày cuối năm cũng tăng thật. Lò mổ chạy thêm ca đêm, công nhân được trả thêm. Thương lái chở heo nhiều chuyến hơn, xe tải dịp Tết khan và cước vận chuyển cao hơn. Người bán thịt ở chợ làm từ nửa đêm tới chiều, thuê thêm người phụ, và phải tính trước những ngày nghỉ Tết không có thu nhập.
Người nuôi heo cũng tính toán. Nhiều nhà canh để heo xuất chuồng đúng dịp Tết, nhưng thương lái thu mua cuối năm lại cần heo đẹp, đủ cân, nên heo đạt chuẩn được giá tốt. Heo hơi những ngày giáp Tết vì vậy thường cao hơn thường lệ, và phần tăng ấy đi vào giá sạp.
Sau Tết, ngược lại. Heo người nuôi giữ chờ Tết mà chưa bán kịp vẫn phải bán, cộng thêm lứa heo đến tuổi xuất chuồng. Lò mổ hoạt động lại trong khi cầu còn thấp. Đây là lúc giá heo hơi thường giảm, nhưng như mọi lần, giá sạp giảm chậm hơn. Người bán vừa mở lại sạp sau mấy ngày nghỉ, khách thưa, nên họ chưa vội hạ giá.
Giò chả, bánh chưng, lạp xưởng: món chế biến đi giá theo cách riêng
Giá giò lụa, lạp xưởng, bánh chưng làm sẵn dịp Tết không chỉ theo giá thịt. Nó còn gồm công giã giò hoặc xay, lá gói, nếp, đậu xanh, củi lửa, bao bì và phần làm thêm đêm. Những khoản này cũng tăng cuối năm: lá dong, lá chuối khan, công lao động đắt, và cơ sở làm giò chả phải nhận đơn trước nên tính dư rủi ro.
Vì cơ sở chế biến gom thịt từ sớm, giá giò chả thường được chốt từ giữa tháng Chạp. Nếu giá thịt sau đó tăng mạnh, cơ sở có hàng đặt trước chịu phần thiệt; nếu giá thịt không tăng như dự tính, họ có lãi hơn. Người mua đặt sớm vì vậy biết trước giá, và giá ấy thường ít nhảy hơn giá thịt tươi mấy ngày cuối.
Ngược lại, giò chả mua lẻ ngày hai mươi tám, hai mươi chín Tết thường đắt nhất trong năm vì vừa cầu cao vừa hàng ít. Một số nơi giữ giá cũ nhưng giảm trọng lượng một khoanh giò, nên bạn nên hỏi giá theo cân chứ không theo cái.
Sau Tết, giò chả, lạp xưởng thừa thường được bán giảm giá, nhưng đó là hàng làm từ trước Tết; kiểm hạn dùng, cách bảo quản trước khi mua.
Chia việc mua thịt Tết thành từng đợt
Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người chia việc mua thịt Tết theo thứ tự dưới đây, vừa đỡ tốn vừa đỡ vội:
- Đầu tháng Chạp: lên danh sách món Tết và lượng thịt cần cho từng món. Không mua gì, chỉ ước.
- Giữa tháng Chạp: làm trước những món để lâu được như lạp xưởng, thịt chà bông, thịt kho tàu cấp đông. Mua thịt lúc giá mới nhích nhẹ.
- Khoảng hai mươi đến hai mươi lăm tháng Chạp: đặt trước với sạp quen phần thịt gói bánh, làm giò, hẹn ngày lấy.
- Hai mươi tám, hai mươi chín Tết: lấy thịt đã đặt, mua thêm thịt tươi cho món ăn ngay. Không mua thêm vì sợ thiếu.
- Những ngày Tết: dùng đồ đã chuẩn bị; nếu thiếu, thay bằng trứng, đậu, hải sản khô.
- Sau mùng bốn: chỉ mua thịt tươi lượng nhỏ cho bữa thường; đợi các sạp mở lại đều.
Việc đặt trước có lợi kép: người bán quen giữ phần thịt đúng ý, bạn khỏi chen chợ những ngày đông nhất, và giá chốt thường dễ chịu hơn so với mua lẻ sát Tết.
Dấu hiệu tự quan sát những ngày cuối năm
Không cần nghe tin, ngoài chợ có nhiều tín hiệu cho biết giá đang ở đoạn nào:
- Sạp thịt bắt đầu nhận đặt hàng, ghi sổ tên khách: cầu đã dồn, giá đang ở pha tăng.
- Người bán chỉ bán nguyên tảng, không cắt lẻ phần nhỏ: hàng khan, ưu tiên khách mua nhiều.
- Lò giò chả quanh nhà treo bảng hết nhận đơn: các cơ sở chế biến đã gom đủ thịt, cầu từ khối này bắt đầu giảm.
- Chiều ba mươi sạp còn nhiều thịt: người bán sẽ hạ giá để kịp về nhà; năm đó cầu yếu hơn người bán dự tính.
- Sau mùng bốn quán ăn quanh nhà chưa mở lại: cầu khối quán còn thấp, giá sẽ dịu chậm.
- Người quen ở quê than bán heo sau Tết khó: heo dư, giá heo hơi đang giảm, giá sạp thường đi theo sau một quãng.
Mấy tín hiệu này không giúp đoán giá cụ thể, nhưng cho biết khi nào đáng chờ, khi nào nên mua, và khi nào không cần mua thêm.
Áp vào chi tiêu nhà mình
Giảm lượng thịt "phòng hờ". Phần lớn nhà dư thịt sau Tết. Ước lượng theo số bữa thật và số khách thật, bớt một phần so với năm trước, bạn sẽ đỡ cả tiền lẫn công cất trữ.
Đa dạng món Tết. Thay một món thịt bằng món cá, tôm, gà, hoặc đồ chay; mâm Tết vẫn đầy đủ mà tổng lượng thịt heo giảm.
Mua giò chả đặt sớm. Nếu nhà không tự làm giò, đặt ở nơi quen từ giữa tháng Chạp, khi cơ sở còn nhận đơn và giá đã chốt.
Anh Minh bán quán cơm tính lịch nghỉ. Quán anh Minh nghỉ từ hai mươi tám tới mùng sáu. Anh không trữ thịt đông trước Tết mà dùng hết hàng tồn, sau Tết mua lại khi sạp quen đã mở và giá đã dịu.
Đừng mua thịt để dành sau Tết. Mua thêm thịt cuối năm để ăn sau Tết là trả giá cao nhất cho thứ sau Tết thường rẻ hơn.
Hiểu lầm hay gặp về giá thịt dịp Tết
Mấy câu nghe năm nào cũng lặp lại:
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Gần Tết thịt tăng là do người bán chặt chém | Cầu dồn và chi phí làm thêm giờ, vận chuyển là lý do chính; mức chặt chém thật chỉ xảy ra ở một số chỗ |
| Mua sớm thật sớm là rẻ nhất | Đầu tháng Chạp rẻ hơn, nhưng thịt tươi không giữ được tới Tết; chỉ món để lâu mới nên làm sớm |
| Sau Tết thịt sẽ rẻ hơn hẳn trước Tết năm ngoái | Sau Tết giá dịu về mặt bằng của vòng giá heo năm đó, có thể cao hơn năm ngoái |
| Chiều ba mươi luôn mua được rẻ | Chỉ khi năm đó cầu yếu hơn dự tính; năm khan hàng thì chiều ba mươi chỉ còn phần không ngon |
| Giá thịt Tết năm nay cao là năm sau cũng vậy | Mức tăng mùa Tết phụ thuộc vòng giá heo; năm thừa heo thì Tết cũng tăng ít |
Tết là một mùa cầu lớn đặt chồng lên vòng giá heo của năm. Tách được hai lực đó, bạn sẽ hiểu vì sao có năm Tết thịt tăng nhiều, có năm gần như không tăng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gần Tết thịt heo tăng giá?
Vì cầu dồn vào vài tuần cuối năm khi nhà nhà làm giò, gói bánh, kho thịt, mua đủ cho nhiều ngày chợ nghỉ, cộng với đơn hàng quà Tết. Bên bán cũng tốn thêm công làm đêm, cước vận chuyển cao, và tính trước những ngày nghỉ.
Giá thịt sau Tết bao lâu thì dịu lại?
Thường dịu dần từ mùng bốn, mùng năm khi chợ mở lại, rõ hơn sau rằm tháng Giêng khi bếp ăn, quán xá hoạt động bình thường. Giá sạp giảm chậm hơn giá heo hơi vì người bán vừa mở lại, khách còn thưa.
Nên mua thịt làm món Tết vào lúc nào?
Món để lâu như lạp xưởng, chà bông, thịt kho cấp đông có thể làm từ giữa tháng Chạp khi giá mới nhích nhẹ. Thịt gói bánh, làm giò nên đặt trước với sạp quen và lấy vào hai mươi tám, hai mươi chín Tết.
Vì sao những ngày Tết chợ có chỗ vẫn bán thịt giá cao?
Vì phần lớn sạp nghỉ, nguồn hàng ít và người bán mở cửa ngày Tết phải trả thêm công, thêm chi phí. Người mua những ngày này thường cần gấp nên ít mặc cả, giá vì thế cao hơn ngày thường.
Mức tăng giá thịt dịp Tết năm nào cũng như nhau không?
Không. Mức tăng mùa Tết đặt chồng lên vòng giá heo của năm đó: năm thừa heo, giá Tết tăng ít; năm thiếu heo sau dịch bệnh, giá Tết có thể tăng nhiều. Không nên lấy năm trước để đoán năm sau.