Muốn biết giá cả thật sự đang chạm tới nhà mình ra sao, cách chắc nhất là tự ghi giá của khoảng mười món mua đều, cùng một chỗ, cùng một đơn vị, mỗi tuần một lần, rồi sau vài tháng so với chính mình. Mười dòng mỗi tuần chỉ mất vài phút, nhưng sau một mùa bạn sẽ có thứ mà không bản tin nào cho được: con số khớp với ví tiền nhà bạn.
Bài này đi từng bước: chọn món nào, ghi thế nào để không tự lừa mình, quy đổi ra sao khi gói hàng đổi cỡ, đọc sổ sau ba tháng và một năm, và dùng nó để làm gì trong bữa ăn. Không cần phần mềm, một cuốn sổ nhỏ hay ghi chú trong điện thoại là đủ.
Chọn mười món đáng ghi
Đừng ghi hết, ghi hết thì tuần thứ ba sẽ bỏ. Chọn theo ba tiêu chí: mua ít nhất mỗi tuần, chiếm nhiều tiền, và mỗi món đại diện cho một loại lực khác nhau. Gợi ý cho một gia đình bốn người ở thành phố:
- Gạo loại nhà hay ăn, tính theo ký. Đại diện cho nông sản chủ lực, giá đổi theo vụ và theo lô hàng.
- Thịt heo phần nhà hay mua (ba chỉ hoặc nạc vai), tính theo ký. Đại diện cho chu kỳ chăn nuôi.
- Trứng, tính theo quả hoặc theo chục. Đại diện cho chi phí thức ăn chăn nuôi.
- Một loại rau lá ăn quanh năm như rau muống hay cải ngọt, tính theo ký hoặc theo bó cùng cỡ. Đại diện cho thời tiết.
- Một loại cá nhà hay mua, tính theo ký. Đại diện cho mùa biển hoặc mùa nuôi.
- Dầu ăn và nước mắm, tính theo lít. Đại diện cho hàng khô có tồn kho.
- Sữa hoặc một món đóng gói mua đều, tính theo gram hoặc mililit chứ không theo hộp.
- Bình gas, tính theo bình cùng cỡ. Đại diện cho năng lượng trong bếp.
- Một món ăn ngoài quen, như tô phở hay ổ bánh mì ở cùng một quán. Đại diện cho dịch vụ.
Nhà bạn ăn khác thì thay: nhà có trẻ nhỏ thêm tã và sữa bột, nhà ở quê có thể bỏ gas mà ghi phân bón. Điều quan trọng là danh sách đứng yên suốt năm; đổi món giữa chừng là mất khả năng so sánh.
Ghi thế nào để sổ không tự lừa mình
Cùng chỗ, cùng loại. Giá thịt ở chợ gần nhà khác giá ở cửa hàng tiện lợi. Nếu tuần này ghi chỗ này, tuần sau ghi chỗ khác, sổ của bạn sẽ đo sự khác nhau giữa hai chỗ chứ không đo giá đổi. Chọn một chỗ chính cho mỗi món và chỉ ghi ở đó.
Ghi theo đơn vị chuẩn. Ghi giá trên ký, trên lít, trên quả, không ghi trên gói. Gói mì từ 75 gram còn 65 gram mà giá giữ nguyên là giá tăng hơn một phần bảy; ghi theo gói sẽ không bao giờ thấy.
Ghi giá thật trả, không phải giá niêm yết. Có khuyến mãi thì ghi giá sau khuyến mãi, kèm chữ "KM" bên cạnh. Như vậy sau này đọc lại bạn biết tuần đó rẻ vì đợt giảm giá, không phải vì giá nền đã đổi.
Ghi cùng một ngày trong tuần. Giá chợ sáng thứ hai khác giá chiều chủ nhật, giá trước rằm khác sau rằm. Chọn một ngày cố định, ví dụ sáng thứ bảy, và đánh dấu riêng những tuần có lễ, Tết hay sau bão.
Ghi thêm một chữ về lý do nếu biết. Người bán nói "mưa nhiều", "hàng xa về", "heo khan": ghi lại một hai chữ. Đó là thứ biến sổ giá thành sổ học về lực chi phối, rất có ích khi đọc lại sau một năm.
Mẫu một trang sổ cho bốn tuần
Một trang ghi như bảng dưới là đủ. Số trong bảng là ví dụ giả định, chỉ để thấy cách ghi, không phải giá thật:
| Món (đơn vị) | Tuần 1 | Tuần 2 | Tuần 3 | Tuần 4 | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| Gạo (ký) | 20 | 20 | 20 | 21 | Tuần 4 sạp nói hàng vụ mới chưa về |
| Thịt ba chỉ (ký) | 130 | 130 | 125 | 125 | Tuần 3 sạp bên cạnh hạ trước |
| Trứng (chục) | 32 | 32 | 33 | 33 | |
| Rau muống (ký) | 18 | 26 | 30 | 20 | Tuần 2–3 mưa lớn |
| Cá (ký) | 70 | 75 | 80 | 72 | Tuần 3 biển động |
| Dầu ăn (lít) | 50 | 50 | 50 | 50 | |
| Sữa (lít, quy từ hộp) | 40 | 40 | 36 KM | 40 | Tuần 3 khuyến mãi |
| Phở (tô, quán quen) | 50 | 50 | 50 | 50 |
Đơn vị trong bảng là nghìn đồng, chỉ để minh hoạ. Nhìn bốn tuần, bạn đã thấy được ba lực khác nhau: thời tiết làm rau và cá nhảy rồi về, chu kỳ heo làm thịt nhích xuống, còn dầu ăn và tô phở đứng yên.
Cột ghi chú là phần nhiều người bỏ qua nhất mà lại đáng giữ nhất. Con số cho biết giá đã đổi bao nhiêu; dòng chữ ngắn bên cạnh cho biết vì sao. Một năm sau, khi rau lại đắt vào cùng tuần mưa ấy, bạn mở sổ ra là biết đây là chuyện mùa, vài tuần sẽ về, không cần lo.
Đọc sổ sau ba tháng và sau một năm
Sau ba tháng, đừng so tuần với tuần, vì rau và cá nhảy theo thời tiết sẽ làm bạn rối. Lấy trung bình bốn tuần của tháng đầu và tháng thứ ba cho từng món rồi so. Món nào thay đổi quá một phần mười là món đáng để ý. Thường bạn sẽ thấy hàng tươi lên xuống nhiều nhưng tự về, còn hàng khô và món ăn ngoài thì đi một chiều, chậm mà chắc.
Sau một năm, so tháng này với cùng tháng năm trước. Đây là cách so công bằng nhất, vì cùng mùa, cùng thời tiết, cùng dịp lễ. Rau tháng mười năm nay so với rau tháng mười năm ngoái mới nói được giá đã thật sự đổi hay chỉ là mùa.
Muốn có một con số chung cho nhà mình, nhân mức thay đổi của từng món với số tiền nhà bạn chi cho món đó mỗi tháng, cộng lại rồi chia cho tổng tiền chợ. Ví dụ giả định: thịt chiếm ba phần mười tiền chợ và tăng một phần mười, rau chiếm một phần mười và đứng yên, gạo chiếm một phần mười và tăng một phần hai mươi; phần thịt đóng góp ba phần trăm, phần gạo nửa phần trăm. Làm hết mười món là ra mức tăng giỏ chợ của nhà bạn, thường khác hẳn con số trên báo.
Ba kiểu nhà, ba cuốn sổ khác nhau
Chị Lan, nhà bốn người ở thành phố, hai con đi học. Sổ của chị nặng về thịt, rau, sữa, gạo. Sau một năm ghi, chị thấy phần tăng lớn nhất của nhà mình không nằm ở chợ mà ở sữa và bữa sáng ăn ngoài của hai đứa nhỏ. Chị giữ nguyên tiền chợ, chuyển hai bữa sáng mỗi tuần về nấu ở nhà, và đổi sang cỡ sữa lớn tính theo lít rẻ hơn. Không món nào phải bỏ, chỉ đổi chỗ chi.
Anh Minh bán quán cơm, ở trọ một mình. Sổ của anh có hai phần: giá nguyên liệu anh nhập cho quán và chi tiêu của chính anh. Phần quán giúp anh thấy thịt và rau lên xuống thế nào trong năm, để biết tháng nào lời mỏng mà không vội đổi giá đĩa cơm. Phần cá nhân cho thấy tiền trọ và tiền điện mới là hai khoản tăng đều, còn ăn uống thì anh ăn ngay ở quán nên gần như không đổi.
Bác Tư nuôi heo ở quê. Sổ của bác không ghi rau, vì nhà trồng. Bác ghi giá cám, giá heo con, giá heo hơi bán ra, giá phân bón cho mảnh vườn. Sau hai năm, bác thấy rõ khoảng cách giữa giá cám và giá heo hơi đổi theo từng giai đoạn, và tháng nào trong năm thường là lúc khoảng cách ấy hẹp nhất. Sổ không nói giá sắp đi đâu, nhưng giúp bác biết mình đang ở đâu trong vòng.
Dùng sổ để làm gì trong bếp nhà mình
Sổ giá không phải để than, mà để quyết định. Những việc dưới đây làm được ngay khi đã có vài tháng ghi chép:
- Thấy rau và cá nhảy theo thời tiết thì lên thực đơn linh hoạt: tuần mưa ăn nhiều bí, bầu, củ để lâu, ít rau lá; tuần nắng đẹp ăn lại rau lá.
- Thấy một sạp luôn hạ chậm hơn chỗ khác thì đổi chỗ mua món đó, giữ sạp quen cho những món họ bán tốt.
- Thấy món ăn ngoài tăng một chiều thì đặt số bữa ăn ngoài mỗi tuần, thay vì mỗi lần đi ăn lại bực.
- Thấy hàng đóng gói giảm lượng thì chuyển sang cỡ lớn hơn hoặc loại khác tính theo gram rẻ hơn.
- Dự toán tiền chợ tháng tới bằng mức của chính nhà mình, không theo con số chung.
- Khi có dịp lễ, Tết, mở sổ năm trước xem những món nào lên mạnh, món nào không, để chuẩn bị đúng chỗ.
Sổ giá không dùng để đoán giá tuần sau. Nó cho biết món nào nhà bạn nhạy cảm nhất và chỗ nào bạn có thể xoay xở, còn lại giá đi đâu là chuyện của thị trường.
Hiểu lầm hay gặp khi tự theo dõi giá
"Ghi càng nhiều món càng chính xác." Ghi ba mươi món thì bỏ sau một tháng. Mười món chọn đúng, ghi đều một năm, có ích hơn nhiều.
"Tuần này tăng mạnh nghĩa là giá đã lên." Một tuần sau mưa bão, một tuần trước rằm là chuyện mùa. Chỉ so trung bình nhiều tuần, hoặc so cùng kỳ năm trước, mới tách được mùa ra khỏi xu hướng.
"Sổ nhà mình khác báo thì báo sai." Sổ nhà bạn đo đúng giỏ của bạn, báo đo rổ chung. Hai con số khác nhau là chuyện bình thường; cái đáng dùng cho chi tiêu nhà bạn là sổ của bạn.
"Ghi giá trên gói là đủ." Gói đổi cỡ thì sổ mù. Luôn quy về đơn vị chuẩn, kể cả khi phải nhìn kỹ dòng khối lượng in nhỏ trên bao bì.
"Món rẻ đi thì cứ mua nhiều cho lời." Sổ cho thấy món nào đang rẻ để ăn nhiều hơn trong tuần, không phải để mua trữ. Hàng tươi rẻ vì vào mùa thì vài hôm là hỏng nếu mua quá tay; tiền tiết kiệm được ở giá lại mất ở thùng rác.
Câu hỏi thường gặp
Nên ghi bao nhiêu món trong sổ giá đi chợ?
Khoảng mười món là vừa: đủ đại diện cho các nhóm lực khác nhau như mùa vụ, chăn nuôi, hàng khô, dịch vụ, mà vẫn ghi được trong vài phút mỗi tuần. Nhiều hơn thì dễ bỏ giữa chừng, và một cuốn sổ bỏ dở không cho bạn so sánh gì cả.
Vì sao phải ghi theo ký hoặc theo lít thay vì theo gói?
Vì gói hàng có thể giữ giá mà giảm lượng. Ghi theo gói thì bạn không thấy được phần tăng giá ẩn trong đó. Quy về giá trên mỗi ký, mỗi lít, mỗi quả giúp so sánh đúng qua thời gian và giữa các cỡ gói.
So giá tuần này với tuần trước có ý nghĩa không?
Có cho việc chọn món trong tuần, nhưng không cho biết giá đã thật sự đổi hay chưa. Hàng tươi nhảy theo thời tiết và dịp lễ. Muốn biết xu hướng, hãy so trung bình nhiều tuần, hoặc so cùng tháng của năm trước.
Có cần dùng phần mềm để theo dõi giá cả gia đình không?
Không cần. Một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trong điện thoại, mỗi tuần mười dòng, là đủ. Phần quan trọng là ghi đều, cùng chỗ, cùng đơn vị, chứ không phải công cụ. Nếu thích bảng tính thì chỉ cần mỗi món một dòng, mỗi tuần một cột.
Sổ ghi giá có giúp biết giá sắp tăng hay giảm không?
Không, và cũng không nên dùng nó như vậy. Sổ cho biết món nào nhà bạn nhạy cảm nhất, chỗ mua nào hạ giá chậm, mùa nào món gì đắt. Những điều đó giúp bạn xoay thực đơn và chỗ mua, còn giá tương lai thì không ai đoán chắc được.