Ba món vật tư hoàn thiện này đi theo ba nguồn khác nhau: sơn nước theo nhựa gốc hoá dầu và bột màu trắng titan, ống nước nhựa theo giá hạt nhựa, còn dây điện theo giá đồng trên thị trường kim loại thế giới. Dầu mỏ và khí đốt đứng sau hai món đầu, kim loại công nghiệp đứng sau món thứ ba.
Điểm chung là cả ba đều bán qua mạng lưới đại lý dày, có giá niêm yết và có chiết khấu riêng cho thợ, nên con số bạn thấy trên bảng giá thường khác con số người mua thật sự trả. Bài này đi từng món: nguyên liệu nào chi phối, đi nhanh hay chậm, vì sao giá hay tăng mà ít khi giảm, và cách nhà mình đọc báo giá phần điện nước, sơn bả cho đúng. Phần này thường chỉ chiếm một khoản vừa phải trong tiền xây nhà, nhưng lại là nơi báo giá hay bị gộp mờ nhất.
Trong một thùng sơn, một cây ống, một cuộn dây có gì
Thùng sơn nước. Gồm nhựa gốc (chất tạo màng, thường là nhựa acrylic làm từ nguyên liệu hoá dầu), bột màu trắng titan dioxide, bột độn, nước, phụ gia chống nấm, chống bọt, và cái thùng. Bột titan là món đắt và hay biến động; thế giới chỉ có ít nhà máy lớn làm loại bột này.
Cây ống nước nhựa. Ống PVC làm từ hạt nhựa PVC, ống chịu nhiệt PPR và ống HDPE làm từ hạt nhựa gốc hoá dầu khác. Hạt nhựa chiếm phần lớn giá vốn; phần còn lại là điện chạy máy đùn, phụ gia ổn định và vận chuyển. Ống cồng kềnh nên tiền chở trên mỗi cây không nhỏ.
Cuộn dây điện. Lõi đồng (có loại lõi nhôm cho dây lớn), vỏ bọc nhựa cách điện. Với dây điện dân dụng, đồng chiếm phần lớn giá vốn, nên giá đồng thế giới đi tới cuộn dây nhanh và rõ hơn bất cứ món vật tư nào khác trong nhà.
Phụ kiện đi kèm. Co, cút, tê, keo dán ống, ổ cắm, công tắc, bả, sơn lót. Mỗi thứ nhỏ nhưng cộng lại không ít, và thường bị bỏ ra khỏi báo giá ban đầu để con số trông thấp hơn.
Chuỗi nhân quả của từng món
Mỗi chuỗi dưới đây có độ dài khác nhau. Dây điện là chuỗi ngắn nhất, sơn là chuỗi dài nhất:
- Giá đồng trên sàn kim loại ở London tăng → nhà máy dây cáp mua đồng thanh đắt hơn → vài tuần sau bảng giá dây điện mới → đại lý áp cho lô nhập kế tiếp.
- Giá dầu thô và khí đốt tăng → nguyên liệu hoá dầu (etylen, propylen) tăng → hạt nhựa tăng → nhà máy ống nhựa điều chỉnh giá theo đợt, thường chậm hơn dây điện.
- Nhà máy bột titan lớn trên thế giới giảm sản lượng hay chi phí điện, axit tăng → bột titan đắt → nhà máy sơn tăng giá theo đợt, thường kèm lý do bao bì, vận chuyển.
- Cước tàu biển tăng → hạt nhựa, bột titan nhập về đắt → giá sơn và ống nhích theo sau một quãng.
- Mùa hoàn thiện nhà cuối năm, nhiều nhà sơn cùng lúc → thợ sơn kín lịch, đại lý ít giảm giá → tổng tiền phần sơn tăng chủ yếu qua công thợ.
Với dây điện, khi giá đồng thế giới giảm mạnh, giá dây trong nước thường có điều chỉnh giảm theo đợt, vì đồng chiếm tỷ trọng lớn và ai cũng theo dõi giá đồng. Với sơn thì hiếm: thùng sơn có nhiều thành phần, chi phí quảng cáo và mạng lưới lớn, nên nhà máy ít khi giảm giá niêm yết mà thường dùng khuyến mãi.
Bảng lực: món nào nhạy với gì
Bảng xếp theo từng món, giúp bạn biết nên nhìn tin gì khi muốn hiểu vì sao báo giá phần điện nước, sơn bả đổi:
| Lực | Sơn nước | Ống nhựa | Dây điện | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|---|---|
| Giá đồng thế giới | Không | Không | Rất mạnh | Nhanh, vài tuần |
| Giá dầu, khí, hoá dầu | Vừa | Mạnh | Nhẹ (vỏ bọc) | Chậm vừa |
| Bột titan | Mạnh | Nhẹ | Không | Chậm, theo đợt |
| Tỷ giá đô la | Vừa | Vừa | Mạnh | Chậm, cộng dồn |
| Cước chở | Vừa | Vừa (ống cồng kềnh) | Nhẹ | Nhanh |
| Khuyến mãi, chiết khấu thợ | Rất mạnh trong giá thực trả | Vừa | Vừa | Theo tháng, theo mùa |
Hàng cuối là lý do bạn nghe hai người sơn cùng một loại sơn mà trả giá khác hẳn nhau. Với sơn, chiết khấu cho thợ và cho đại lý có khi lớn hơn mọi đợt tăng giá niêm yết cộng lại trong một năm.
Cũng vì vậy, đừng đọc tin "giá đồng tăng" rồi lo cho cả phần sơn, hay đọc tin "giá dầu giảm" rồi chờ dây điện rẻ đi. Mỗi món nghe theo một nguồn riêng; đặt đúng tin vào đúng món thì bạn biết lúc nào nên hỏi lại giá, lúc nào chỉ là tin không liên quan tới căn nhà của mình.
Dấu hiệu bạn tự quan sát ở cửa hàng điện nước, cửa hàng sơn
Những thứ dưới đây giúp bạn biết giá đang chạy hay đang đứng, và mình đang được báo giá theo kiểu nào:
- Cửa hàng điện nước báo "dây lên giá rồi" trong khi ống, phụ kiện vẫn giữ: thường là giá đồng vừa có đợt tăng.
- Cửa hàng sơn tặng kèm sơn lót, cọ lăn, hay giảm theo số thùng: đang có đợt khuyến mãi, giá niêm yết chưa nói hết.
- Thợ đề nghị tự mua sơn, dây qua mối quen của thợ: thợ được chiết khấu riêng; hỏi thẳng giá thợ lấy và giá báo cho bạn để biết rõ phần chênh.
- Báo giá điện nước chỉ ghi "trọn gói theo mét vuông sàn": không thấy được loại dây, cỡ dây, loại ống; khi giá đồng đổi, bạn không biết phần nào bị điều chỉnh.
- Hai cuộn dây cùng tiết diện ghi trên vỏ mà giá chênh nhiều: hỏi lõi có đủ tiết diện thật không, vì lõi đồng thiếu là chỗ dễ cắt giá nhất.
Với dây điện, rẻ bất thường đáng ngờ hơn đắt bất thường. Dây thiếu lõi nóng hơn khi tải lớn và là rủi ro an toàn, không phải chuyện tiết kiệm.
Vì sao vật tư hoàn thiện tăng nhanh mà giảm chậm
Người xây nhà hay than: lúc nguyên liệu tăng thì bảng giá đổi ngay, lúc nguyên liệu giảm thì chờ mãi không thấy. Cảm giác đó có phần đúng, và có lý do. Nhà máy và đại lý đều giữ hàng tồn mua giá cũ. Khi nguyên liệu tăng, họ sợ lô sau nhập đắt nên tăng giá sớm để giữ tiền mua lại hàng; khi nguyên liệu giảm, họ muốn bán hết lô tồn giá cao trước rồi mới giảm.
Lý do thứ hai là giá niêm yết của vật tư hoàn thiện, nhất là sơn, gắn với cả một mạng lưới đại lý đang giữ hàng. Giảm giá niêm yết nghĩa là hàng trong kho của mọi đại lý mất giá cùng lúc, nên nhà máy thường chọn khuyến mãi, tặng kèm, tăng chiết khấu theo đợt. Người mua lẻ không theo dõi chiết khấu sẽ thấy giá "không bao giờ giảm", trong khi thợ quen lại thấy giá mềm đi.
Lý do thứ ba là công thợ. Trong phần sơn bả và điện nước, công chiếm tỷ lệ lớn, và công thợ đi theo mặt bằng lương, gần như chỉ đi một chiều. Vật tư có giảm một ít thì tổng tiền phần hoàn thiện vẫn khó giảm.
Dây điện là ngoại lệ đáng nhớ: vì đồng chiếm phần lớn giá vốn và ai trong ngành cũng nhìn giá đồng thế giới, nên khi đồng giảm mạnh, bảng giá dây có lúc giảm theo đợt thật. Khi muốn hỏi lại giá, đây là món có cơ sở để hỏi nhất.
Áp vào nhà mình: tách báo giá điện nước và sơn
Ví dụ giả định: anh Minh làm phần điện nước và sơn cho căn nhà ba tầng. Anh xin báo giá tách rõ: dây điện theo từng tiết diện và số mét, ống nước theo loại và số cây, phụ kiện, thiết bị, và công. Sơn tách sơn lót, sơn phủ, bả, số lớp và diện tích. Khi giá đồng có đợt tăng giữa chừng, anh nhìn ngay được phần dây điện bị ảnh hưởng chừng nào thay vì nghe một câu "vật tư lên giá" chung chung.
Việc nhà mình làm được: chốt bản vẽ điện nước trước khi mua để không đi dây lại; mua dây theo đợt đi dây âm tường, không mua dồn; với sơn, chọn màu và số lớp sớm, hỏi thợ diện tích thật đã trừ cửa để mua đủ trong một lần pha màu, vì pha lại lần hai dễ lệch màu.
Một mẹo nhỏ khi nhận báo giá: hỏi riêng phụ kiện. Co, cút, tê, hộp nối, ổ cắm, công tắc thường bị gộp vào "vật tư phụ" với một con số tròn; khi cộng lại theo bản vẽ, phần này có khi không nhỏ hơn tiền ống. Biết trước thì không bị bất ngờ lúc quyết toán.
Hiểu lầm hay gặp về giá vật tư hoàn thiện
"Dầu giảm thì sơn phải giảm." Sơn có nhiều thành phần và độ trễ dài; giá dầu chỉ là một phần, và nhà máy thường giữ giá niêm yết, dùng khuyến mãi để điều chỉnh.
"Dây điện đắt là do cửa hàng." Dây điện là món phản ánh giá đồng thế giới rõ nhất trong nhà; cửa hàng chỉ đổi theo bảng giá nhà máy cho lô hàng mới.
"Sơn đắt hơn là sơn bền hơn." Độ bền phụ thuộc lớp lót, bề mặt khô, số lớp và tay thợ nhiều hơn là giá thùng sơn phủ. Tường ẩm mà sơn loại đắt nhất vẫn bong.
"Ống nhựa nào cũng như nhau, lấy rẻ nhất." Ống cấp nước nóng cần loại chịu nhiệt, ống chôn tường cần độ dày đúng áp lực; mua sai loại rồi đục tường sửa thì tốn gấp nhiều lần phần chênh giá ống.
"Giá niêm yết là giá ai cũng trả." Với sơn và thiết bị điện, giá niêm yết chỉ là mốc để tính chiết khấu. Thợ, nhà thầu, khách mua số lượng lớn thường trả thấp hơn đáng kể. Người mua lẻ hỏi thẳng mức chiết khấu đang áp dụng là chuyện bình thường, không phải mặc cả quá đà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá dây điện thay đổi nhanh hơn các vật tư khác?
Vì lõi đồng chiếm phần lớn giá vốn của dây điện, và giá đồng được giao dịch hằng ngày trên thị trường kim loại thế giới. Khi đồng tăng hay giảm mạnh, các nhà máy dây cáp điều chỉnh bảng giá theo đợt sau vài tuần.
Sơn nước làm từ gì mà giá phụ thuộc vào dầu mỏ?
Chất tạo màng trong sơn nước thường là nhựa acrylic làm từ nguyên liệu hoá dầu. Ngoài ra còn bột màu trắng titan, bột độn, phụ gia và thùng nhựa. Dầu chỉ là một phần, nên giá sơn đi theo dầu chậm và không trọn vẹn.
Vì sao giá sơn ít khi giảm dù nguyên liệu rẻ đi?
Nhà sản xuất sơn thường giữ giá niêm yết để không làm rối mạng lưới đại lý, rồi điều chỉnh bằng khuyến mãi và chiết khấu. Người mua thấy giá niêm yết đứng yên, còn giá thực trả có thể mềm hơn.
Giá ống nước nhựa đi theo gì?
Chủ yếu theo giá hạt nhựa, vốn chạy theo giá dầu và khí đốt thế giới, cộng điện chạy máy và tiền chở. Ống cồng kềnh nên tiền chở trên mỗi cây khá đáng kể, vùng xa nhà máy thấy rõ hơn.
Có nên để thợ mua giùm sơn và dây điện không?
Thợ thường có chiết khấu tốt hơn người mua lẻ. Để thợ mua thì nên hỏi rõ loại, số lượng, giá lấy và giá tính cho bạn, đồng thời giữ lại vỏ thùng, đầu cuộn dây để kiểm đúng loại đã thỏa thuận.
Làm sao biết dây điện rẻ có thiếu lõi không?
So tiết diện ghi trên vỏ với lõi thật, cân thử một đoạn ngắn hay hỏi thợ điện có kinh nghiệm. Dây rẻ hơn hẳn mặt bằng cùng tiết diện là dấu hiệu cần kiểm kỹ, vì lõi thiếu làm dây nóng khi tải lớn.