Giá thức ăn chăn nuôi tăng không đẩy giá thịt lên ngay hôm sau, vì giá thịt do người mua và lượng hàng ngoài chợ quyết định chứ không do chi phí người nuôi quyết định. Cám đắt trước hết làm lãi người nuôi mỏng đi hoặc chuyển sang lỗ; khi lỗ đủ lâu, họ nuôi ít lại, và vài tháng sau nguồn cung hụt mới kéo giá lên. Với gà và trứng, quãng trễ ấy ngắn vì vòng nuôi ngắn; với heo và bò, quãng trễ dài hơn nhiều.
Nước ta phải nhập phần lớn ngô và khô đậu tương, hai thứ chiếm phần nặng nhất trong một bao cám. Vì vậy thời tiết ở các vùng trồng lớn bên kia địa cầu, cước tàu biển và tỷ giá đều đi vào bao cám, rồi theo đường vòng đi vào miếng thịt, quả trứng. Bài dưới đây vẽ con đường ấy, chỉ ra khâu nào nhanh, khâu nào chậm, và vì sao người mua cảm nhận khác người nuôi.
Một bao cám có gì và mỗi thứ đến từ đâu
Công thức mỗi loại cám khác nhau theo vật nuôi và lứa tuổi, nhưng các nhóm nguyên liệu chính khá giống nhau:
- Ngô hạt: nguồn năng lượng chính. Một phần trồng trong nước, phần lớn nhập từ các nước trồng ngô lớn ở châu Mỹ.
- Khô đậu tương: phần bã sau khi ép dầu đậu nành, nguồn đạm chính. Gần như phải nhập toàn bộ.
- Cám gạo, tấm, sắn: phụ phẩm trong nước, rẻ hơn, được dùng thay một phần ngô khi ngô đắt.
- Bột cá, bột thịt xương: bổ sung đạm, giá theo nghề cá và nguồn nhập.
- Khoáng, vitamin, chất bổ sung: lượng nhỏ nhưng giá cao, phần nhiều nhập khẩu.
- Bao bì, vận chuyển, điện cho nhà máy: không nằm trong công thức nhưng nằm trong giá bao cám.
Vì ngô và khô đậu tương chiếm phần lớn, giá hai thứ này trên thị trường thế giới gần như là "nhịp tim" của giá cám. Hạn hán ở vùng trồng đậu tương lớn, cước tàu tăng, hay đồng nội tệ mất giá so với đô la đều có thể làm bao cám đắt lên sau vài tuần đến vài tháng, khi lô nguyên liệu mới về tới nhà máy.
Con đường từ hạt ngô ở cảng tới quả trứng ở chợ
Chuỗi nhân quả dưới đây áp cho cả heo, gà lẫn bò; chỉ độ dài các mũi tên khác nhau:
- Giá ngô, đậu tương thế giới tăng hoặc cước tàu, tỷ giá bất lợi → nhà nhập khẩu trả nhiều tiền hơn cho mỗi tấn nguyên liệu.
- Nhà máy thức ăn dùng hết lô nguyên liệu cũ, nhập lô mới giá cao → điều chỉnh bảng giá cám, thường sau vài tuần đến vài tháng.
- Đại lý cám bán hết hàng cũ → áp giá mới cho người nuôi; có đại lý cho nợ nên người nuôi chưa thấy ngay áp lực tiền mặt.
- Người nuôi trả nhiều tiền cám hơn nhưng giá bán con vật vẫn theo thị trường → lãi mỏng, có khi lỗ.
- Lỗ kéo dài → hộ nhỏ nuôi thưa lứa, giảm số gà đẻ, giảm nái; trại lớn thải bớt con năng suất thấp.
- Nguồn hàng ra chợ giảm → giá trứng, thịt mới tăng, mức tăng tuỳ vào việc nguồn hụt bao nhiêu.
Chú ý bước thứ tư: giá bán con vật không đi theo giá cám mà theo cung cầu. Nếu lúc cám tăng mà ngoài chợ đang thừa heo, người nuôi không thể tự nâng giá; họ chỉ có thể chịu lỗ hoặc bán ra. Chính vì thế, đôi khi cám tăng mà giá heo hơi lại giảm, vì nhiều nhà đồng loạt bán bớt cho nhẹ gánh.
Vật nuôi nào chịu ảnh hưởng nhanh nhất
Cùng một mức tăng giá cám, mỗi loại vật nuôi phản ứng khác nhau. Các mức dưới đây là so sánh tương đối, không phải số liệu:
| Vật nuôi | Cám trong giá thành | Phản ứng của nguồn cung | Giá ra chợ thay đổi |
|---|---|---|---|
| Gà thịt công nghiệp | Rất nặng, gần như ăn hoàn toàn bằng cám | Người nuôi bỏ lứa ngay được | Nhanh, vài tuần |
| Gà đẻ, trứng | Rất nặng | Thải gà già sớm, chậm vào đàn mới | Vừa, một vài tháng |
| Heo thịt | Nặng, phần lớn chi phí nuôi | Giảm nái, cần nhiều tháng mới thấy | Chậm, nhiều tháng |
| Bò thịt | Nhẹ hơn nếu chăn thả, ăn cỏ và phụ phẩm | Rất chậm | Chậm và ít hơn |
| Cá, tôm nuôi | Nặng với nuôi công nghiệp | Thả nuôi thưa hơn vụ sau | Theo vụ thu hoạch |
Đây là lý do khi giá cám tăng, người mua thường thấy giá trứng và gà nhích trước, còn giá thịt heo có khi phải chờ cả mùa mới đổi. Giá thịt bò ít liên quan giá cám hơn, vì bò nuôi nhỏ lẻ ăn nhiều cỏ và rơm.
Người nuôi xoay xở thế nào khi cám đắt
Trước khi cắt đàn, người nuôi thường thử mọi cách để giảm tiền cám, và chính những cách xoay xở này làm giá thịt ra chợ ít biến động hơn mức tăng của bao cám. Hộ nuôi heo ở quê trộn thêm cám gạo, tấm, bột sắn, rau xanh vào khẩu phần, giảm phần cám đậm đặc mua ngoài. Heo lớn chậm hơn vài tuần nhưng tiền cám mỗi ký tăng trọng thấp hơn.
Người nuôi gà đẻ thì thải sớm những con đẻ kém, vì nuôi tiếp một con gà đẻ thưa là tốn cám mà không ra trứng. Trại lớn có thể đàm phán giá với nhà máy, mua nguyên liệu dài hạn, hoặc tự phối trộn để chọn nguyên liệu rẻ hơn vào từng thời điểm. Một số hộ nuôi thưa lứa: bán hết lứa này, để trống chuồng một thời gian rồi mới vào lứa mới.
Hệ quả cho người mua có hai mặt. Mặt tốt là nguồn hàng không hụt ngay, giá chợ không tăng vọt. Mặt khác là chất lượng đồng đều của con vật có thể thay đổi: heo nuôi chậm hơn, trọng lượng xuất chuồng lệch nhau, trứng nhỏ hơn khi gà ăn khẩu phần kém. Những thay đổi nhỏ này thường hiện ra ở chợ trước cả con số giá.
Khi mọi cách xoay xở đã dùng hết mà giá bán vẫn không bù được chi phí, người nuôi mới thật sự giảm đàn. Đó là điểm từ đó chuỗi nhân quả đi tới giá thịt, và cũng là lý do quãng trễ dài như vậy.
Đọc tin tăng giá cám cho đúng
Tin "giá thức ăn chăn nuôi tăng" xuất hiện khá thường. Mấy câu hỏi dưới đây giúp bạn đặt tin vào đúng chỗ:
- Tăng cho loại cám nào? Cám heo, cám gà thịt, cám gà đẻ, thức ăn thuỷ sản là những dòng khác nhau. Tin chỉ nói cám gà đẻ tăng thì nên để ý giá trứng, không phải giá heo.
- Tăng bao nhiêu so với cái gì? Một lần điều chỉnh vài trăm đồng mỗi ký khác hẳn chuỗi tăng liên tiếp nhiều tháng. Một lần tăng nhỏ người nuôi thường tự chịu được.
- Nguyên nhân là nguyên liệu, cước hay tỷ giá? Nếu do cước tàu tăng đột ngột, khi cước hạ thì cám có thể hạ nhanh. Nếu do mất mùa ở nước trồng lớn, mức cao có thể kéo dài tới vụ sau.
- Giá con vật lúc đó đang cao hay thấp? Cám tăng đúng lúc giá heo cao thì người nuôi vẫn lãi, ít ai cắt đàn. Cám tăng lúc giá heo đang thấp mới thật sự làm đàn co lại.
- Có tin người nuôi bỏ chuồng không? Đây mới là tín hiệu nối tin giá cám với giá thịt. Thiếu tín hiệu này, tin cám tăng mới chỉ là chuyện của người nuôi.
Đọc theo năm câu hỏi này, bạn sẽ thấy phần lớn tin giá cám không làm thay đổi bữa cơm nhà mình trong tháng tới, chỉ một số ít đáng để theo dõi tiếp.
Vì sao người nuôi và người mua cảm thấy khác nhau
Người nuôi thấy tiền ra trước tiền vào. Bác Tư nuôi heo ở quê phải trả cám hằng tuần, còn tiền bán heo chỉ về khi xuất chuồng. Giá cám tăng là áp lực tiền mặt ngay lập tức, dù giá heo chưa đổi.
Người mua chỉ thấy giá cuối chuỗi. Với chị Lan đi chợ, cám tăng hay giảm không hiện ra trên miếng thịt. Chị chỉ thấy khi người nuôi đã giảm đàn và nguồn hàng hụt, tức là nhiều tháng sau, khi tin tức về giá cám đã cũ.
Khi cám giảm, giá thịt cũng không giảm theo. Cám rẻ đi giúp người nuôi có lãi trở lại, họ tăng đàn, và chỉ khi nguồn hàng dồi dào hơn giá thịt mới hạ. Lại là một quãng trễ nữa, nên người mua thường kết luận sai rằng "cám giảm mà thịt không giảm là có gian".
Anh Minh bán quán cơm thấy trứng trước. Quán dùng nhiều trứng nên anh Minh thường là người nhận ra giá cám tăng sớm nhất trong xóm: thương lái trứng báo giá mới chỉ sau vài tuần. Món thịt kho thì phải lâu hơn nhiều mới đổi giá vốn.
Áp vào chi tiêu nhà mình và những hiểu lầm cần tránh
Một vài cách nghĩ giúp gia đình không bị bất ngờ:
- Khi đọc tin giá ngô, đậu tương thế giới tăng mạnh, chờ đợi giá trứng, gà nhích trước, giá heo nhích sau. Không cần mua dồn vì quãng trễ dài và mức tăng ra chợ thường nhỏ hơn mức tăng ở bao cám.
- Giữ món đạm thực vật như đậu phụ, đậu các loại trong thực đơn tuần; nhóm này ít chịu giá cám hơn.
- Hiểu lầm: "cám tăng mười phần trăm thì thịt tăng mười phần trăm". Cám chỉ là một phần giá thành người nuôi, và người nuôi không quyết được giá bán.
- Hiểu lầm: "người nuôi tự tăng giá vì cám đắt". Giá con vật do thương lái và chợ quyết định theo cung cầu; người nuôi chỉ chọn bán hay giữ.
- Hiểu lầm: "cám giảm thì tuần sau thịt rẻ". Phải chờ người nuôi tăng đàn và hàng nhiều lên, ít nhất vài tháng.
- Hiểu lầm: "cứ ăn gà ta, heo quê là thoát giá cám". Gà ta, heo quê nuôi thả cũng ăn thêm cám, tấm, ngô; chỉ là tỷ lệ thấp hơn, và giá chúng còn chịu thêm lực khác như mùa lễ.
Nắm được độ trễ, bạn sẽ thấy tin giá cám như một lời báo trước rất xa, không phải lý do để thay đổi chi tiêu ngay. Phần việc cụ thể vẫn là đổi món theo những gì đang rẻ ở chợ tuần này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Việt Nam phải nhập nhiều nguyên liệu thức ăn chăn nuôi?
Vì nhu cầu ngô và đậu tương cho chăn nuôi rất lớn trong khi diện tích trồng hai loại này trong nước không đủ và năng suất thấp hơn các nước trồng chuyên. Khô đậu tương gần như phải nhập toàn bộ, ngô cũng nhập phần lớn.
Giá cám tăng bao lâu thì giá trứng tăng?
Thường từ vài tuần đến một vài tháng, vì người nuôi gà đẻ phản ứng bằng cách thải gà già sớm và chậm vào đàn mới. Mức tăng tuỳ vào lượng trứng ngoài thị trường lúc đó thừa hay thiếu.
Tỷ giá đô la ảnh hưởng gì tới giá thịt?
Nguyên liệu cám nhập được trả bằng ngoại tệ, nên khi đồng nội tệ yếu đi, mỗi tấn ngô, đậu tương tính ra tiền đồng đắt hơn. Phần tăng này đi vào bao cám, rồi theo đường vòng qua người nuôi mới tới giá thịt.
Vì sao giá cám giảm mà giá thịt không giảm theo?
Vì giá thịt theo lượng hàng ngoài chợ. Cám rẻ giúp người nuôi có lãi trở lại và tăng đàn, nhưng phải chờ nhiều tháng heo, gà mới ra chuồng nhiều hơn; chỉ lúc đó giá thịt mới hạ.
Thịt bò có bị ảnh hưởng bởi giá cám như thịt heo không?
Ít hơn. Bò nuôi nhỏ lẻ ăn nhiều cỏ, rơm và phụ phẩm nông nghiệp, cám chỉ bổ sung. Bò vỗ béo tập trung chịu ảnh hưởng nhiều hơn, nhưng giá bò còn bị chi phối bởi chu kỳ sinh sản dài và bò nhập khẩu.