ChiPhoi.comChi Phối
Nông sản xuất khẩu

Nông sản xuất khẩu được giá thì người mua trong nước có phải trả đắt hơn không

Khi cà phê, tiêu, điều, trái cây xuất khẩu được giá, giá trong nước có kéo theo không? Tuỳ tỷ lệ đem bán ra ngoài, loại hàng và phần nguyên liệu trong giá bán lẻ.

A Vietnamese grandmother picks ripe mangoes from a crowded fruit stall at a morning wet market, seen from behind with a woven basket, warm golden light and yellow fruit

Có, nhưng mức độ rất khác nhau tuỳ loại hàng: với mặt hàng mà phần lớn sản lượng đem bán ra nước ngoài như cà phê, tiêu, điều, giá nguyên liệu trong nước gần như chạy theo giá xuất khẩu; nhưng giá bán lẻ thành phẩm (túi cà phê rang, lọ tiêu, hộp điều) đổi chậm và ít, vì nguyên liệu chỉ là một phần của giá bán. Với trái cây, xuất khẩu được giá thường kéo hàng loại một ra khỏi chợ trong nước, nên trái đẹp đắt lên, còn trái loại hai, loại ba vẫn ở lại và giá có khi còn mềm.

Bài này đi qua từng nhóm hàng, giải thích vì sao có nhóm giá trong nước dính chặt với giá thế giới và nhóm chỉ dính lỏng, rồi chỉ ra những việc gia đình làm được để không trả thêm vô ích: đổi loại, đổi cỡ, mua đúng mùa. Phần lúa gạo, thịt cá và hải sản có những lực riêng nên không bàn sâu ở đây.

Chuỗi nhân quả: giá xuất khẩu lên, giá ở chợ lên tới đâu

Chuỗi dưới đây áp cho những mặt hàng vừa xuất khẩu vừa bán trong nước:

  • Giá xuất khẩu tăng → doanh nghiệp xuất khẩu trả giá thu mua cao hơn.
  • Người bán nguyên liệu trong nước (cơ sở rang cà phê, xưởng đóng gói hạt) phải trả ít nhất bằng giá doanh nghiệp xuất khẩu trả, nếu không người trồng bán hết cho bên xuất.
  • Giá nguyên liệu trong nước tăng gần sát giá xuất → giá vốn của cơ sở chế biến trong nước tăng.
  • Cơ sở chế biến xem xét tăng giá bán: nguyên liệu chiếm bao nhiêu phần trong giá thành, đối thủ có tăng không, khách có chịu không.
  • Giá bán lẻ tăng chậm, thường theo từng nấc, có khi giữ giá mà giảm định lượng, hoặc chuyển sang bán loại rẻ hơn.
  • Người mua thấy giá tăng ít hơn nhiều so với mức tăng của giá xuất khẩu, và trễ vài tháng.

Mắt xích thứ hai là then chốt: khi một mặt hàng có thể bán ra nước ngoài, giá trong nước không thể thấp hơn giá bán ra ngoài trừ chi phí xuất khẩu quá lâu. Đây là lực kéo giá nguyên liệu trong nước theo giá thế giới. Nhưng từ nguyên liệu tới món bạn cầm trên tay còn một quãng dài, và quãng đó làm mềm cú tăng.

Mỗi nhóm hàng dính với giá xuất khẩu ở mức nào

Bảng dưới xếp các nhóm hàng theo mức độ giá trong nước bám theo giá xuất khẩu. Mức "dính" ở đây nói về hướng chung, không phải tỷ lệ chính xác.

Nhóm hàngPhần lớn sản lượng đi đâuGiá nguyên liệu trong nướcGiá bán lẻ thành phẩm
Cà phê nhânXuất khẩuDính chặt theo giá thế giớiĐổi chậm, ít, theo nấc
Hồ tiêuXuất khẩuDính chặtGần như không thấy đổi vì lượng dùng nhỏ
Hạt điềuXuất khẩu, nguyên liệu nhiều phần nhậpDính theo giá nhân xuất khẩuĐổi chậm; hạt vỡ, cỡ nhỏ mềm hơn
Cao suXuất khẩu và sản xuất công nghiệpDính theo giá thế giớiLốp, nệm đổi chậm, nhiều lực khác
Trái cây tươiMột phần xuất, phần lớn tiêu thụ trong nước với nhiều loạiDính lỏng, tuỳ kênh xuất có thông hay khôngLoại một tăng; loại thường ít đổi

Nhìn cột cuối sẽ thấy: với chi tiêu gia đình, giá xuất khẩu chạm rõ nhất ở trái cây loại đẹp và ở cà phê, vì đó là thứ mua thường xuyên. Tiêu, điều thì lượng dùng nhỏ, có tăng cũng ít thấy trong sổ chi tiêu.

Ví dụ giả định: hạt cà phê tăng thì túi cà phê rang tăng bao nhiêu

Các con số dưới đây là ví dụ giả định cho một túi cà phê rang nửa ký bán ở cửa hàng, đặt tròn cho dễ tính. Mục đích là thấy vì sao giá nguyên liệu tăng mạnh mà giá lẻ chỉ nhích.

Thành phần trong giá túiTrước khi hạt tăngSau khi hạt tăng 40%
Hạt nhân (đã tính hao hụt khi rang)40.000 đồng56.000 đồng
Công rang, điện, gas10.000 đồng10.000 đồng
Bao bì, van một chiều, đóng gói8.000 đồng8.000 đồng
Vận chuyển, mặt bằng, nhân viên bán22.000 đồng22.000 đồng
Lời của người bán20.000 đồng20.000 đồng
Giá túi100.000 đồng116.000 đồng, tức tăng 16%

Trong ví dụ này, hạt tăng bốn mươi phần trăm nhưng túi chỉ tăng mười sáu phần trăm, vì hạt chiếm chưa tới một nửa giá bán. Thực tế người bán còn có thể giữ giá thêm vài tháng nhờ hàng tồn, hoặc chia cú tăng thành hai nấc nhỏ. Với tiêu, điều, phần hạt trong giá lẻ còn nhỏ hơn nữa so với công đóng gói và phân phối, nên cú tăng ở vườn càng khó thấy ở quầy.

Trái cây: hàng loại một đi, hàng loại thường ở lại

Khi một loại trái cây xuất khẩu được giá, doanh nghiệp tìm mua quả đẹp, đều cỡ, đạt tiêu chuẩn. Phần này rời khỏi thị trường trong nước, nên ở chợ, quả loại một hiếm đi và đắt lên. Nhưng một vườn không bao giờ cho toàn quả loại một; phần quả nhỏ, xấu mã, vỏ có vết vẫn ở lại và đổ về chợ, có khi nhiều hơn bình thường vì vườn được chăm kỹ, sản lượng tăng.

Kết quả là chợ có hai mức giá tách nhau: trái đẹp để biếu, cúng, đãi khách đắt hơn; trái thường để ăn hằng ngày giá vẫn dễ chịu. Người mua nào chỉ nhìn trái đẹp sẽ thấy "xuất khẩu làm giá trong nước tăng", người mua trái thường lại thấy chẳng đổi gì.

Chiều ngược lại cũng xảy ra: khi kênh xuất khẩu nghẽn, chính quả loại một ấy đổ về chợ trong nước, giá rẻ bất ngờ. Người đi chợ lâu năm hay nói "năm nay trái đẹp mà rẻ", và thường đó là năm xuất khẩu gặp trục trặc chứ không phải năm được mùa bất thường.

Một dấu hiệu tự quan sát: ở sạp trái cây, nếu khoảng cách giữa giá rổ trái đẹp và giá rổ trái thường nới rộng hơn mọi năm, nhiều khả năng kênh xuất khẩu loại trái đó đang hút hàng mạnh. Nếu khoảng cách thu hẹp, trái đẹp và trái thường gần cùng giá, thường là kênh xuất đang chậm và hàng đẹp đổ ngược về chợ. Nhìn vậy, bạn biết nên mua loại nào cho bữa ăn hằng ngày mà không cần đọc tin tức.

Vì sao giá bán lẻ thành phẩm đổi chậm hơn giá nguyên liệu

Nguyên liệu chỉ là một phần của giá. Một túi cà phê rang trên kệ gồm hạt, công rang, hao hụt khi rang, bao bì, vận chuyển, mặt bằng, quảng cáo, lời của người bán. Hạt tăng mạnh thì giá túi cũng chỉ tăng theo phần hạt chiếm trong đó.

Người bán ngại đổi giá thường xuyên. In lại bao bì, đổi bảng giá, giải thích với khách đều tốn công. Họ thường chờ chi phí tăng đủ lớn, kéo dài đủ lâu, rồi tăng một lần.

Có hàng tồn mua giá cũ. Cơ sở chế biến có kho nguyên liệu mua trước, nên giá vốn tăng dần chứ không tăng ngay.

Cạnh tranh giữ giá. Nếu đối thủ chưa tăng, không ai muốn tăng trước. Thay vào đó, họ có thể giữ giá mà giảm định lượng, đổi sang trộn thêm loại hạt rẻ hơn, hoặc đưa ra dòng sản phẩm giá thấp.

Chiều giảm còn chậm hơn. Khi giá nguyên liệu giảm, người bán thường giữ giá cũ lâu hơn để bù những tháng đã chịu lỗ, nên giá lẻ ít khi giảm nhanh như giá nguyên liệu.

Việc nhà mình làm được khi hàng xuất khẩu đang được giá

Không cần tích trữ hay đoán giá, mấy việc dưới đây giúp gia đình không trả thêm vô ích:

  • Đổi cỡ, đổi loại: mua trái loại hai để ăn hằng ngày, để dành trái đẹp cho dịp biếu; mua điều vỡ, điều cỡ nhỏ cho món nấu.
  • Mua đúng mùa rộ trong nước: lúc vụ chính, hàng dồi dào, kể cả khi xuất khẩu đang tốt, giá trái thường vẫn mềm hơn trái vụ.
  • Đọc định lượng thay vì chỉ nhìn giá: túi cà phê, gói hạt giữ giá nhưng nhẹ đi là cách tăng giá kín đáo; tính giá trên mỗi trăm gam để so.
  • Thử loại thay thế: khi cà phê nguyên chất tăng, nhiều quán và gia đình chuyển sang phối trộn tỷ lệ khác; khi hạt điều đắt, đậu phộng rang thay được trong nhiều món.
  • Mua lượng vừa đủ: cà phê rang, hạt điều để lâu mất mùi, hôi dầu; mua nhiều để tránh tăng giá thường thiệt vì hàng giảm chất lượng.

Anh Minh bán quán cơm kể rằng năm cà phê nhân tăng mạnh, quán anh không tăng giá ly cà phê đá mà đổi nhà cung cấp sang loại rang phối có tỷ lệ khác, và khách gần như không nhận ra. Đó là cách phần lớn các hộ kinh doanh nhỏ hấp thụ cú tăng của nguyên liệu xuất khẩu: đổi công thức, đổi nguồn hàng trước, đổi giá bán sau cùng và đổi ít nhất có thể.

Hiểu lầm hay gặp khi giá xuất khẩu tăng

Mấy câu nghe nhiều và cách nhìn lại:

Hiểu lầmNhìn lại cho đúng
Xuất khẩu được giá thì mọi thứ ở chợ đắt lênChỉ nhóm hàng liên quan, chủ yếu loại đẹp và nguyên liệu; hàng thường ít đổi
Hàng ngon đi xuất hết, trong nước chỉ còn hàng dởHàng đạt chuẩn vẫn bán trong nước; phần ở lại là hàng không đủ cỡ, không đủ mã, ăn vẫn ngon
Nên hạn chế xuất khẩu để giữ giá trong nướcGiá xuất tốt là thu nhập của người trồng; hạn chế bán ra làm vùng trồng thiệt, vụ sau giảm trồng
Giá nguyên liệu tăng bao nhiêu thì giá lẻ tăng bấy nhiêuGiá lẻ tăng theo phần nguyên liệu chiếm trong giá, và trễ
Giá xuất khẩu giảm thì giá lẻ giảm ngayGiá lẻ thường giữ lâu hơn; chiều giảm chậm hơn chiều tăng

Điểm chung của các hiểu lầm này là nhìn chợ trong nước và thị trường xuất khẩu như hai thế giới tách rời, hoặc như một khối gắn chặt. Thật ra chúng nối với nhau qua giá nguyên liệu, rồi được làm mềm bởi bao bì, công, phân phối và thói quen đổi giá của người bán.

Câu hỏi thường gặp

Giá cà phê xuất khẩu tăng thì ly cà phê ở quán có tăng không?

Có thể tăng nhưng chậm và ít, vì phần hạt chỉ chiếm một phần trong giá một ly. Nhiều quán giữ giá bằng cách đổi tỷ lệ phối trộn hoặc nhà cung cấp, chỉ tăng giá khi nhiều chi phí cùng tăng kéo dài.

Vì sao giá nguyên liệu trong nước chạy theo giá xuất khẩu?

Vì người trồng có thể bán cho doanh nghiệp xuất khẩu. Nếu cơ sở trong nước trả thấp hơn mức đó, người trồng bán hết ra ngoài. Cơ sở trong nước buộc phải trả gần bằng giá xuất trừ chi phí xuất khẩu.

Trái cây xuất khẩu được giá có làm trái cây ở chợ đắt lên không?

Chủ yếu là trái loại một đẹp, đều cỡ đắt lên vì bị mua đi xuất. Trái loại hai, loại ba vẫn ở lại chợ và giá thường không đổi nhiều, có khi còn mềm khi vườn được mùa.

Có nên mua tích trữ khi nghe tin giá nông sản xuất khẩu tăng không?

Không cần. Với gia đình, lượng dùng cà phê, tiêu, hạt nhỏ, giá lẻ đổi chậm, còn hàng để lâu mất mùi, hôi dầu. Mua lượng vừa đủ, đổi loại hoặc cỡ khi cần là cách tiết kiệm hơn.

Hàng ngon có phải đi xuất khẩu hết không?

Không. Hàng đạt chuẩn vẫn bán trong nước, nhất là ở các cửa hàng chọn lọc. Phần ở lại chợ phổ thông chủ yếu là hàng không đủ cỡ hay mã đẹp để xuất, chất lượng ăn uống không nhất thiết kém hơn.

Vì sao giá bán lẻ ít khi giảm khi giá xuất khẩu giảm?

Người bán còn hàng tồn mua giá cao, muốn bù những tháng đã chịu thiệt, và ngại đổi giá nhiều lần. Giá lẻ thường chỉ giảm khi giá nguyên liệu thấp kéo dài và đối thủ bắt đầu hạ giá trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138