Báo giá xây nhà thường chỉ giữ trong vài tuần vì nhà thầu tính theo giá vật liệu ở thời điểm báo, trong khi việc mua thép, xi măng, cát, đá, gạch kéo dài suốt nhiều tháng thi công. Giá vật liệu trong khoảng đó có thể lên hoặc xuống; báo giá có hạn là cách nhà thầu giới hạn phần rủi ro họ phải gánh nếu bạn chần chừ chưa ký.
Khi đã ký, rủi ro giá vẫn còn, chỉ là nó được chia theo cách hợp đồng ghi: nhà thầu gánh hết và cộng sẵn dự phòng, hai bên điều chỉnh khi giá vượt một ngưỡng, hoặc chủ nhà tự mua vật tư chính. Bài này giải thích vì sao báo giá đổi, đọc phần dự phòng nằm ở đâu, và so ba cách chia rủi ro để bạn chọn cách hợp với nhà mình. Phần đòi hỏi kỹ thuật pháp lý của hợp đồng không nằm ở đây; bài chỉ nói về lực giá đằng sau.
Một báo giá được làm ra thế nào, và nó "hết hạn" vì sao
Để báo giá phần thô một căn nhà, nhà thầu bóc khối lượng từ bản vẽ: bao nhiêu tấn thép, bao nhiêu khối bê tông, bao nhiêu viên gạch, bao nhiêu bao xi măng cho xây tô. Rồi họ nhân với giá vật liệu đang lấy được từ đại lý quen, cộng công thợ, máy móc, chi phí quản lý và phần lời. Mọi con số giá trong đó là giá của tuần họ ngồi tính.
Nhưng căn nhà không mua hết vật liệu trong tuần đó. Thép móng mua lúc khởi công, thép sàn tầng hai mua sau một hai tháng, gạch xây mua khi đổ xong khung, vật tư hoàn thiện mua sau nhiều tháng nữa. Mỗi lần mua là một mức giá khác. Nếu giá đi lên, phần chênh ăn vào lời của nhà thầu; nếu giá đi xuống, nhà thầu có thêm lời, trừ khi hợp đồng nói khác.
Thời hạn của báo giá là khoảng nhà thầu chấp nhận được rủi ro cho giai đoạn bạn còn đang cân nhắc. Thị trường yên thì họ cho hạn dài hơn; thị trường thép, cát đang biến động thì hạn ngắn lại, có khi chỉ vài ngày. Một báo giá "hết hạn" không có nghĩa là nhà thầu muốn tăng giá; nó có nghĩa là con số đó không còn dựa trên giá vật liệu đúng nữa.
Ví dụ giả định: anh Minh nhận báo giá phần thô tháng trước, giờ mới quyết định ký. Nhà thầu báo lại cao hơn một chút, kèm lý do thép và cát vừa có đợt nhích. Câu đáng hỏi không phải "sao tăng" mà là "tăng ở dòng nào, bao nhiêu", để biết phần chênh có đúng bằng phần vật liệu thay đổi hay không.
Chuỗi nhân quả từ thị trường vật liệu tới con số trong hợp đồng
Những đường dưới đây cho thấy biến động ở thị trường đi vào báo giá nhà bạn bằng cách nào:
- Giá thép có đợt tăng → nhà thầu mua thép đợt sau đắt hơn dự tính → lời giảm → báo giá mới cho khách sau cộng thêm phần dự phòng rộng hơn.
- Cát, đá trong vùng khan vì dự án lớn → nhà thầu khó dự đoán giá nhiều tháng tới → rút ngắn thời hạn báo giá, hoặc ghi điều khoản điều chỉnh riêng cho cát đá.
- Mùa cao điểm cuối năm → công thợ tăng → báo giá nhân công cho công trình khởi công lúc đó cao hơn công trình khởi công giữa năm.
- Thị trường bình ổn kéo dài → các nhà thầu cạnh tranh nhau → dự phòng giá thu hẹp, báo giá giữ lâu hơn.
- Chủ nhà đổi thiết kế giữa chừng → khối lượng đổi → phần vật liệu mới tính theo giá lúc đổi, không theo giá lúc ký.
Dòng cuối là chỗ hay gây tranh cãi nhất: khi thêm hạng mục, phần thêm đó thường tính theo giá vật liệu tại thời điểm thêm. Nếu giá đã lên, phần thêm đắt hơn bạn nghĩ khi so với đơn giá trong báo giá cũ.
Ba cách chia rủi ro giá giữa chủ nhà và nhà thầu
Không có cách nào hoàn hảo. Bảng dưới so ba cách phổ biến theo những gì người chủ nhà quan tâm:
| Tiêu chí | Trọn gói giá cố định | Điều chỉnh khi vượt ngưỡng | Chủ nhà tự mua vật tư chính |
|---|---|---|---|
| Ai gánh khi giá vật liệu tăng | Nhà thầu | Nhà thầu trong ngưỡng, hai bên chia phần vượt | Chủ nhà |
| Ai được khi giá giảm | Nhà thầu | Chủ nhà được giảm phần vượt ngưỡng nếu ghi hai chiều | Chủ nhà |
| Báo giá ban đầu | Cao hơn vì có dự phòng | Sát giá thị trường hơn | Chỉ có công và vật tư phụ |
| Rủi ro hay gặp | Nhà thầu lỗ thì có thể đổi vật tư rẻ hơn, làm ẩu | Tranh cãi về giá tham chiếu nếu ghi không rõ | Chủ nhà mất thời gian, mua thiếu, mua sai loại, hao hụt |
| Hợp với ai | Người muốn biết trước tổng tiền, có người giám sát chất lượng | Công trình dài, thị trường đang biến động | Người có thời gian, có kinh nghiệm hoặc có người thân trong nghề |
Với cách điều chỉnh theo ngưỡng, điều quan trọng nhất là ghi rõ giá tham chiếu lấy ở đâu (báo giá của đại lý nào, bảng giá nhà máy đợt nào, hay chỉ số giá xây dựng được công bố định kỳ ở địa phương), ngưỡng là bao nhiêu, và áp dụng cho những vật tư nào. Ghi mơ hồ thì điều khoản có cũng như không.
Nhà thầu nhỏ và nhà thầu lớn đối phó với giá khác nhau
Cùng một đợt giá thép nhích lên, hai nhà thầu có thể phản ứng rất khác nhau, và điều đó hiện ra trong báo giá họ đưa bạn. Nhà thầu lớn làm nhiều công trình cùng lúc, mua vật tư theo khối lượng lớn, có quan hệ lâu với đại lý cấp một, đôi khi được giữ giá cho cả một đợt. Họ có thể gánh một phần biến động mà không phải báo lại, nhưng báo giá ban đầu của họ thường đã cộng chi phí quản lý cao hơn.
Đội thợ nhỏ, chủ thầu một hai công trình, thì mua vật tư theo từng đợt ở cửa hàng gần, không có kho, không có hợp đồng giữ giá. Một đợt thép tăng có thể ăn hết phần lời của cả căn nhà. Vì vậy họ hay đề nghị chủ nhà tự mua vật tư chính, hoặc báo giá với thời hạn rất ngắn, hoặc ghi rõ "vật tư theo giá thực tế". Đây không hẳn là dấu hiệu thiếu uy tín; nhiều khi đó là cách duy nhất để họ không lỗ.
Với chủ nhà, điều này có nghĩa là không có câu trả lời chung "nên chọn ai". Đội thợ nhỏ thường có giá công mềm hơn, nhưng bạn gánh thêm rủi ro giá vật tư; nhà thầu lớn cho bạn sự chắc chắn, đổi lại bằng phần chi phí quản lý và dự phòng. Biết điều này giúp bạn so hai báo giá đúng tính chất của chúng, thay vì chỉ so con số cuối.
Đọc phần dự phòng trong báo giá
Phần dự phòng giá hiếm khi được ghi thành một dòng riêng. Nó thường nằm rải trong đơn giá. Dấu hiệu để nhận ra:
- Đơn giá thép, xi măng trong báo giá cao hơn giá đại lý trong vùng một khoản đều đặn: phần chênh có thể là dự phòng cộng chi phí quản lý vật tư.
- Báo giá trọn gói theo mét vuông cao hơn hẳn báo giá tách vật tư và nhân công của cùng nhà thầu: phần chênh gồm cả rủi ro nhà thầu nhận gánh.
- Báo giá ghi "giá chưa bao gồm biến động vật tư chính": nhà thầu đang chuyển rủi ro sang bạn.
- Báo giá ghi thời hạn rất ngắn kèm câu "tùy thị trường": thị trường vật liệu đang biến động, nhà thầu không muốn giữ con số lâu.
- Báo giá thấp bất thường so với hai nhà thầu khác: hoặc họ chưa cộng dự phòng, hoặc định bù bằng phát sinh về sau.
Không nên coi dự phòng là "tiền thừa". Đó là giá của việc bạn được biết trước tổng tiền. Câu hỏi đúng là dự phòng đó có hợp lý với thời gian thi công và độ biến động của thị trường lúc này hay không.
Áp vào nhà mình: các bước trước khi ký
Ví dụ giả định: gia đình bác Tư sắp xây nhà, có ba báo giá trong tay và đang cân nhắc. Các bước sau giúp bác chọn cách chia rủi ro mà không bị bất ngờ khi đang xây dở:
- Đưa ba báo giá về cùng khối lượng và cùng chủng loại vật tư trước khi so tổng tiền.
- Hỏi từng nhà thầu thời hạn báo giá và lý do; ghi lại ngày nhận.
- Chọn một trong ba cách chia rủi ro, nói rõ với nhà thầu ngay từ đầu.
- Nếu chọn điều chỉnh theo ngưỡng, ghi tên vật tư áp dụng, nguồn giá tham chiếu, ngưỡng và cách tính, áp cả hai chiều tăng và giảm.
- Nếu chọn tự mua vật tư chính, nhờ nhà thầu lập danh sách khối lượng theo từng đợt và cam kết hao hụt hợp lý.
- Với mọi thay đổi thiết kế sau khi ký, yêu cầu báo giá phần thay đổi bằng văn bản trước khi làm.
Phần lớn bất đồng về tiền khi xây nhà không đến từ việc giá vật liệu tăng, mà đến từ việc lúc ký hai bên không nói rõ ai gánh khi giá tăng. Năm phút nói chuyện này lúc đầu đỡ nhiều buổi cãi nhau lúc giữa chừng.
Hiểu lầm hay gặp về báo giá thay đổi
"Nhà thầu báo lại cao hơn là muốn ép." Có thể có, nhưng thường là giá vật liệu đã đổi so với lúc báo. Hỏi tăng ở dòng nào, bao nhiêu, rồi tự đối chiếu với giá đại lý trong vùng.
"Giá cố định thì mình không chịu rủi ro." Rủi ro chuyển sang dạng khác: nhà thầu lỗ có thể tìm cách bù bằng vật tư rẻ hơn hoặc làm nhanh ẩu. Giá cố định cần đi kèm phụ lục vật tư chi tiết và giám sát.
"Báo giá thấp nhất là có lợi nhất." Báo giá thấp nhất có khi chưa cộng dự phòng, nên dễ đòi thêm giữa chừng. Đọc kỹ điều khoản biến động giá trước khi so con số cuối.
"Giá giảm thì nhà thầu phải giảm cho mình." Chỉ khi hợp đồng ghi điều chỉnh hai chiều. Hợp đồng trọn gói giá cố định thì phần giá giảm thuộc về nhà thầu, như phần giá tăng cũng do họ gánh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao báo giá xây nhà chỉ có hiệu lực trong thời gian ngắn?
Vì báo giá tính theo giá vật liệu ở thời điểm lập, mà giá thép, cát, đá, công thợ có thể đổi trong vài tuần. Thời hạn ngắn giúp nhà thầu không phải giữ một con số đã không còn khớp với thị trường.
Đang xây dở mà giá vật liệu tăng thì ai chịu?
Tùy hợp đồng. Trọn gói giá cố định thì nhà thầu chịu; điều chỉnh theo ngưỡng thì hai bên chia phần vượt; chủ nhà tự mua vật tư chính thì chủ nhà chịu. Không ghi gì thì dễ tranh cãi, nên thỏa thuận rõ từ đầu.
Có nên chọn hợp đồng trọn gói để khỏi lo giá vật liệu?
Trọn gói cho biết trước tổng tiền, đổi lại báo giá cao hơn vì có dự phòng và cần giám sát để nhà thầu không bù lỗ bằng vật tư rẻ. Hợp với người không có thời gian theo sát việc mua vật tư.
Chỉ số giá xây dựng dùng để làm gì với nhà dân?
Đây là chỉ số được công bố định kỳ ở địa phương, phản ánh mức thay đổi giá vật liệu, nhân công và máy. Nhà dân có thể dùng làm giá tham chiếu trong điều khoản điều chỉnh giá thay vì dựa vào báo giá của một đại lý.
Thêm hạng mục sau khi ký thì tính giá theo lúc nào?
Thường tính theo giá vật liệu và công tại thời điểm thêm, trừ khi hợp đồng ghi khác. Nên yêu cầu báo giá phần thêm bằng văn bản trước khi làm để tránh bất ngờ lúc quyết toán.
Làm sao biết báo giá đã cộng dự phòng bao nhiêu?
So đơn giá vật tư chính trong báo giá với giá đại lý trong vùng cùng thời điểm, và so báo giá trọn gói với báo giá tách vật tư, nhân công của cùng nhà thầu. Phần chênh cho bạn biết khoảng dự phòng.