Giá tôm và cá nuôi lên xuống chủ yếu theo ba lực: giá thức ăn, chiếm phần lớn chi phí nuôi; dịch bệnh và thời tiết bất thường, làm người nuôi phải thu hoạch chạy hoặc mất trắng; và nhu cầu xuất khẩu, hút hàng cỡ lớn ra khỏi chợ trong nước. Khác với cá biển, cá nuôi ít chịu biển động hay con nước, nên giá ổn hơn từng ngày nhưng lại có những đợt dài lên hoặc xuống theo chu kỳ nhiều tháng.
Cá nuôi còn có một độ trễ đặc biệt: từ lúc thả giống tới lúc bán mất vài tháng, nên quyết định thả nhiều hay ít của người nuôi hôm nay sẽ hiện ra ở chợ vào cuối mùa. Bài dưới đi qua từng lực, kèm bảng so sánh với cá biển, dấu hiệu tự quan sát ở quầy và cách gia đình chọn loài.
Cá nuôi và cá biển: bị chi phối bởi những lực khác nhau
Muốn đọc đúng một đợt tăng giá, trước hết phải biết món mình mua là cá nuôi hay cá đánh bắt. Hai nhóm này chịu những lực rất khác nhau:
| Lực | Cá, tôm nuôi | Cá, mực đánh bắt biển |
|---|---|---|
| Thời tiết từng ngày | Ít ảnh hưởng, trừ nắng nóng hoặc mưa lớn đột ngột | Rất mạnh, biển động là hụt hàng |
| Thức ăn | Khoản chi lớn nhất | Không có |
| Dầu | Ít, chủ yếu điện chạy quạt nước | Khoản chi lớn nhất |
| Dịch bệnh | Có thể làm mất cả ao | Hầu như không |
| Xuất khẩu | Nhiều loài nuôi chủ yếu để xuất khẩu | Một phần, tuỳ loài |
| Độ trễ cung | Vài tháng từ thả giống tới bán | Theo chuyến, vài ngày |
Đọc bảng sẽ thấy vì sao có tuần cá biển đắt mà cá nuôi đứng giá, và có tháng cá nuôi lên mà cá biển vẫn bình thường. Hai nhóm thay thế được cho nhau trong bữa ăn, nên khi một nhóm đắt, nhóm kia là lựa chọn tự nhiên.
Thức ăn: khoản chi lớn nhất của ao nuôi
Với tôm và nhiều loài cá nuôi công nghiệp, tiền thức ăn chiếm phần lớn chi phí một vụ nuôi. Thức ăn viên được làm từ bột cá, bột đậu nành, ngô, cám và các phụ gia; một phần lớn đậu nành và ngô dùng làm thức ăn chăn nuôi ở nước ta phải nhập khẩu. Khi giá các nguyên liệu này trên thế giới tăng, hoặc tỷ giá làm hàng nhập đắt lên, giá thức ăn viên tăng theo sau vài tháng.
Người nuôi đã thả giống thì không thể ngừng cho ăn. Họ chịu giá thức ăn mới, và đến khi bán thì cần giá cao hơn để hoà vốn. Nếu giá bán không theo kịp, nhiều người nuôi thưa hơn hoặc bỏ trống ao ở vụ sau. Chính quyết định này làm lượng hàng ra chợ giảm vào vài tháng sau, và giá lên lúc đó.
Chuỗi lực ở đây đi rất chậm: thời tiết ở nước trồng đậu nành, ngô → giá nguyên liệu thế giới → giá thức ăn trong nước → chi phí ao nuôi → số ao thả vụ sau → lượng tôm cá ra chợ → giá ở quầy. Từ đầu tới cuối có thể mất nửa năm hoặc hơn, nên rất khó nhận ra mối nối nếu chỉ nhìn giá tuần này.
Dịch bệnh và thời tiết: chuỗi nhân quả của một vụ hỏng
Dịch bệnh làm giá tôm cá nuôi đi theo hình dạng lạ: rẻ trước, đắt sau. Chuỗi thường gặp như sau:
- Nắng nóng kéo dài hoặc mưa lớn đột ngột → nhiệt độ, độ mặn trong ao thay đổi nhanh → tôm cá yếu, dễ bệnh.
- Thấy dấu hiệu bệnh → người nuôi thu hoạch chạy để cứu vốn → nhiều ao cùng bán sớm, cỡ nhỏ → giá ở vựa và chợ rớt trong vài tuần.
- Ao bị bệnh nặng phải xử lý, để trống → vụ sau thả ít hoặc thả muộn → vài tháng sau hàng khan.
- Hàng khan đúng lúc người nuôi khác chưa kịp có tôm cá lớn → giá lên, nhất là cỡ lớn.
- Giá lên → nhiều người thả lại ồ ạt → vài tháng sau hàng nhiều, giá xuống lại.
Khi nghe tin tôm bệnh ở vùng nuôi và thấy tôm nhỏ bán rẻ ở chợ, đó thường là đợt bán chạy, không phải dấu hiệu giá sẽ thấp lâu. Người mua chỉ nên coi đó là dịp mua món nấu ngay, không có gì để chờ hay để tính toán thêm.
Xuất khẩu hút cỡ lớn, chợ trong nước nhận cỡ nhỏ
Nhiều loài nuôi chủ yếu để bán ra nước ngoài. Tôm thẻ, tôm sú, cá tra là những mặt hàng thủy sản xuất khẩu chính của nước ta. Giá mua ở ao của chúng bám theo đơn hàng của các nhà máy chế biến, mà đơn hàng lại theo nhu cầu ở các nước nhập khẩu lớn.
Đơn ngoài nhiều thì chợ trong nước thiếu cỡ đẹp. Nhà máy ưu tiên mua cỡ lớn, đều, đạt chuẩn. Khi đơn xuất khẩu nhiều, hàng đẹp bị hút đi, quầy trong nước còn cỡ nhỏ và cỡ lệch, giá cỡ lớn ở chợ lên rõ.
Đơn ngoài giảm thì hàng quay về chợ. Khi nhu cầu ở nước nhập khẩu yếu, hoặc có rào cản mới, nhà máy mua ít lại, người nuôi bán vào thị trường trong nước nhiều hơn, giá ở chợ mềm đi. Có những năm cá tra, tôm bán ở chợ rẻ hẳn vì lý do này.
Tỷ giá cũng chen vào. Đồng nội tệ yếu đi thì hàng xuất khẩu có lợi hơn, nhà máy sẵn lòng trả cao hơn ở ao, kéo giá trong nước lên theo. Đây là lực chậm, đi theo quý.
Mỗi loài nuôi có lực riêng
Cùng là hàng nuôi nhưng mỗi loài nghiêng về một lực khác. Bảng dưới gom những loài hay gặp ở chợ và lực đáng để ý nhất của từng loài:
| Loài | Lực chi phối chính | Ghi chú cho người mua |
|---|---|---|
| Tôm thẻ, tôm sú | Đơn xuất khẩu, dịch bệnh, thời tiết vùng nuôi ven biển | Giá theo cỡ, chênh giữa cỡ lớn và nhỏ rất xa |
| Cá tra, cá basa | Đơn xuất khẩu, giá thức ăn | Bày ở chợ nhiều hơn, giá mềm hơn vào những lúc đơn ngoài yếu |
| Cá rô phi, cá điêu hồng | Giá thức ăn, nhu cầu trong nước, nắng nóng | Chủ yếu bán trong nước, giá khá ổn |
| Cá lóc, ếch nuôi | Thức ăn tươi và thức ăn viên, nhu cầu nhà hàng | Lên theo mùa tiệc cuối năm |
| Nghêu, sò, hàu nuôi | Thời tiết, độ mặn, mưa lũ làm chết hàng loạt | Có đợt khan sau mưa lớn kéo dài |
| Cá lồng trên sông, hồ | Lũ, nước đục, thay đổi nhiệt độ | Bán chạy trước lũ, rồi khan |
Bảng không nói loài nào rẻ hay đắt, chỉ nói lực nào đáng để ý. Khi nghe tin đơn xuất khẩu tôm giảm, chỉ tôm và cá tra bị ảnh hưởng rõ; cá rô phi gần như không đổi. Khi có đợt mưa lũ dài, nghêu sò và cá lồng lại là nhóm khan trước.
Các lực gộp lại: nhanh hay chậm
Gom các lực ở trên vào một bảng để thấy lực nào đáng để ý khi giá tôm cá nuôi đổi:
| Lực | Tác động lên giá ở chợ | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Giá thức ăn tăng | Đẩy giá lên, chủ yếu qua việc thả ít hơn vụ sau | Chậm, vài tháng tới nửa năm |
| Dịch bệnh ở vùng nuôi | Rẻ vài tuần do bán chạy, rồi đắt do thiếu hàng | Nhanh rồi chậm |
| Nắng nóng, mưa lớn bất thường | Như dịch bệnh nhưng nhẹ hơn | Nhanh |
| Đơn hàng xuất khẩu tăng | Hàng cỡ lớn khan ở chợ, giá lên | Trung bình, theo quý |
| Đơn hàng xuất khẩu giảm | Hàng quay về chợ, giá mềm | Trung bình |
| Mùa lễ, Tết | Cầu tôm, cá lớn tăng | Nhanh, theo dịp |
Không có lực nào tự nó quyết định giá. Thường thì hai ba lực cùng chạy, có khi ngược chiều nhau, như đơn xuất khẩu tăng trong lúc giá thức ăn giảm. Người mua chỉ cần biết chiều của từng lực để hiểu vì sao giá đổi, không cần đoán con số.
Dấu hiệu ở quầy và việc nhà mình làm được
Nhìn cỡ tôm cá đang bày. Quầy toàn cỡ nhỏ, cỡ lệch là lúc hàng đẹp đang đi xuất khẩu hoặc vùng nuôi đang bán chạy. Cỡ lớn khi đó đắt hơn hẳn, cỡ nhỏ thì rẻ.
Chọn cỡ theo món. Chị Lan nấu canh chua tôm hoặc rang tôm cho nhà bốn người thì tôm nhỏ vẫn ngon, chỉ món hấp, nướng mới cần tôm lớn. Mua cỡ theo món là cách đỡ tiền rõ nhất khi cỡ lớn bị hút đi.
Đổi giữa cá nuôi và cá biển. Tuần biển động thì nghiêng sang cá nuôi; tháng cá nuôi lên vì thức ăn hoặc dịch bệnh thì nghiêng sang cá biển đang mùa.
Quán nhỏ giữ món, đổi cỡ. Anh Minh bán quán cơm giữ món cá kho, tôm rim nhưng chuyển cỡ theo giá, báo rõ với khách thay vì tăng giá đĩa từng tuần.
Hàng đông lạnh từ nhà máy cũng là một lựa chọn. Khi đơn ngoài giảm, hàng đông lạnh chế biến sẵn hay được bán vào trong nước nhiều hơn, giá thường ổn hơn hàng tươi.
Hiểu lầm hay gặp về giá tôm cá nuôi
"Tôm rẻ ở chợ thì người nuôi đang lời." Tôm rẻ đột ngột thường là lúc nhiều ao bán chạy vì bệnh hoặc thời tiết, nghĩa là người nuôi đang lỗ. Lời của người nuôi nằm ở lúc giá cao mà ao vẫn khoẻ.
"Cá nuôi rẻ vì nuôi dễ." Nuôi công nghiệp cần con giống tốt, thức ăn, điện chạy quạt nước, thuốc xử lý nước và công canh ao ngày đêm. Cá nuôi rẻ hơn một số loài cá biển chủ yếu vì sản lượng lớn và ổn định, không phải vì chi phí thấp.
"Cứ Tết là tôm đắt." Tôm cỡ lớn có đắt hơn dịp Tết vì cầu tiệc tùng, nhưng nếu năm đó đơn xuất khẩu yếu, hàng dồn về trong nước, giá Tết có thể mềm hơn năm trước.
"Giá tôm chỉ phụ thuộc trong nước." Với tôm thẻ, tôm sú, cá tra, nhu cầu ở các nước nhập khẩu lớn kéo giá ở ao mạnh hơn sức mua trong nước.
"Thức ăn tăng hôm nay thì mai tôm cá đắt." Người nuôi đã thả giống thì vẫn nuôi tiếp; tác động hiện ra qua số ao thả vụ sau, nên phải vài tháng giá chợ mới phản ánh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá tôm, cá nuôi có lúc tăng dù biển không động?
Tôm cá nuôi không phụ thuộc biển động mà phụ thuộc giá thức ăn, dịch bệnh ở vùng nuôi và đơn hàng xuất khẩu. Thức ăn tăng làm người nuôi thả ít hơn vụ sau, đơn ngoài nhiều làm cỡ lớn bị hút đi, giá ở chợ lên dù thời tiết bình thường.
Thức ăn thủy sản tăng giá thì bao lâu sau giá tôm cá ở chợ mới đổi?
Thường vài tháng. Người nuôi đã thả giống vẫn phải nuôi tiếp, tác động chỉ hiện ra khi vụ sau họ thả ít hoặc bỏ trống ao, lượng hàng ra chợ giảm. Đây là lực chậm, khó thấy nếu chỉ nhìn giá từng tuần.
Vì sao khi có dịch bệnh tôm thì giá tôm ở chợ lại rẻ?
Khi thấy dấu hiệu bệnh, người nuôi thu hoạch chạy để cứu vốn, nhiều ao cùng bán sớm với cỡ nhỏ nên giá rớt vài tuần. Sau đó ao phải để trống, vụ sau thả ít, hàng khan và giá lại lên.
Xuất khẩu tôm cá ảnh hưởng tới giá trong nước ra sao?
Nhà máy chế biến mua cỡ lớn, đều để xuất khẩu. Đơn ngoài nhiều thì hàng đẹp bị hút đi, chợ trong nước còn cỡ nhỏ và giá cỡ lớn lên. Đơn ngoài giảm thì hàng quay về chợ, giá mềm hơn.
Cá nuôi và cá biển, loại nào giá ổn định hơn?
Cá nuôi thường ổn hơn từng ngày vì không phụ thuộc biển động, nhưng có những đợt lên xuống dài nhiều tháng theo thức ăn và dịch bệnh. Cá biển giật giá theo ngày, theo mùa gió nhưng không chịu chu kỳ thả nuôi.
Khi tôm cỡ lớn đắt, gia đình nên làm gì?
Chọn cỡ theo món: canh chua, rang, rim dùng tôm nhỏ vẫn ngon, chỉ món hấp, nướng mới cần tôm lớn. Có thể đổi sang cá biển đang mùa hoặc hàng đông lạnh chế biến sẵn cho bữa thường ngày.