Trái cây chính vụ rẻ hẳn vì cả vùng chín gần như cùng lúc, trái chín thì không chờ được, nên nhà vườn phải bán trong vài tuần với bất cứ giá nào thương lái trả. Đầu vụ, hàng còn ít mà người mua đang thèm nên giá cao; giữa vụ, lượng dồn dập làm giá rơi; cuối vụ, vườn thưa dần và giá lên lại. Hình dạng này lặp lại với vải, nhãn, xoài, chôm chôm, măng cụt và nhiều loại khác.
Khác với gạo, trái cây tươi không thể cất vào kho chờ giá. Đó là điểm làm cho người trồng yếu thế giữa vụ và làm cho người mua có lợi nếu biết mua đúng thời điểm. Bài dưới tách từng lực trong một mùa trái, chỉ ra ai định giá ở vườn, vì sao có loại bán quanh năm mà vẫn có lúc rẻ, và cách nhà mình mua cho hợp túi tiền.
Lịch giá của một mùa trái, chia ba đoạn
Mỗi loại trái có lịch riêng và mỗi năm lệch đi ít nhiều theo thời tiết, nhưng hình dạng thì gần giống nhau. Bảng mô tả theo ba đoạn để bạn nhận ra mình đang ở đoạn nào khi ra chợ.
| Đoạn | Bên cung | Bên cầu | Giá thường thấy |
|---|---|---|---|
| Đầu vụ (một hai tuần đầu) | Chỉ vài vườn sớm, trái ít, có khi chưa ngọt đều | Nhiều người muốn ăn lứa đầu, mua làm quà | Cao, chênh lớn giữa hàng đẹp và hàng thường |
| Giữa vụ (đoạn rộ) | Cả vùng chín, xe tải xếp hàng chờ ở điểm thu mua | Nhu cầu không tăng kịp lượng hàng | Thấp nhất trong năm, hàng ngon dễ mua |
| Cuối vụ | Vườn thưa, trái lứa cuối nhỏ hơn hoặc từ vùng chín muộn | Người mua đã ăn nhiều, cầu giảm | Lên lại nhưng thường không cao như đầu vụ |
| Ngoài vụ | Hàng nghịch vụ, hàng đông lạnh hoặc hàng nhập | Một nhóm người vẫn muốn ăn | Cao, ít lựa chọn |
Chênh lệch giữa đầu vụ và giữa vụ có thể rất lớn, nhưng không năm nào giống năm nào. Một vụ được mùa, đoạn rộ kéo dài và giá thấp sâu; một vụ mất mùa, đoạn rộ ngắn và giá giữa vụ vẫn cao.
Vì sao trái cây không chờ giá được như gạo
Lúa gạo phơi khô, cất trong kho, bán dần cả năm; người trồng có thể nhịn bán khi giá thấp. Trái cây thì khác hẳn. Vải hái xuống vài ngày là vỏ thâm, nhãn để lâu thì cuống rụng, xoài chín cây thì phải bán ngay. Một vườn tới ngày thu hoạch mà không có người mua, trái rụng hoặc chín nẫu trên cây là mất trắng.
Vì không chờ được, người trồng mất gần hết sức mặc cả vào đúng lúc hàng nhiều nhất. Giá giữa vụ vì thế không phản ánh chi phí trồng, mà phản ánh việc ai còn chỗ chứa, còn xe chở và còn người mua ở đầu bên kia. Kho lạnh có giúp kéo dài vài ngày tới vài tuần, nhưng tốn tiền điện và chỉ phù hợp với hàng đi xa, không phải với mọi vườn.
Từ phía người mua, điều này có nghĩa là giá giữa vụ là cái giá có lợi nhất trong năm. Người trồng thì thường dùng các cách khác để đỡ thiệt: làm khô, sấy, đông lạnh, làm mứt, chia vườn ra hái nhiều đợt, hoặc xử lý cho cây ra hoa sớm hay muộn hơn vùng bên cạnh. Mỗi cách đều tốn thêm chi phí, và chi phí ấy nằm trong giá trái nghịch vụ bạn thấy ngoài chợ.
Ai định giá ở vườn: đường đi của một thùng trái
Giá ở vườn không do một người quyết. Nó hình thành qua mấy bước nối nhau, và mỗi bước có một lực riêng:
- Nhà vườn thu hoạch và gọi người mua. Vườn lớn có mối quen, vườn nhỏ thường chờ thương lái đi gom. Ai có nhiều mối hơn thì bán được giá nhỉnh hơn.
- Thương lái đến vườn hoặc điểm thu gom, trả giá theo loại. Họ chia trái thành loại đẹp, loại thường, loại xấu. Giá họ trả căn theo giá họ biết sẽ bán được ở chợ đầu mối hoặc vựa lớn ngay hôm đó.
- Vựa trái cây gom về, phân loại lại, đóng thùng. Vựa chịu rủi ro hàng dập và hàng tồn qua đêm, nên họ để một khoảng chênh đủ bù phần hỏng.
- Xe chở về chợ đầu mối ở thành phố lớn, bán sỉ trong đêm. Giá ở đây đổi theo từng đêm, tuỳ bao nhiêu xe về cùng lúc.
- Người bán lẻ lấy hàng về sạp, xe đẩy, cửa hàng. Họ cộng thêm hao hụt, công ngồi bán và tiền mặt bằng.
Khi giữa vụ có quá nhiều xe về chợ đầu mối, giá sỉ đêm đó rơi, và thương lái sáng hôm sau trả thấp ở vườn. Chuỗi này chạy ngược từ chợ thành phố về tận vườn chỉ trong một ngày. Ngược lại, khi giá lẻ ở thành phố đã thấp, khoảng chênh của từng khâu không co lại tương ứng vì công và hao hụt không giảm.
Rải vụ, nghịch vụ và vì sao có loại bán gần quanh năm
Rải vụ làm đoạn rộ dài ra mà thấp xuống. Khi nhiều vùng trồng cùng một loại nhưng chín lệch nhau vài tuần, chợ có hàng lâu hơn và đỉnh hàng không quá dồn. Giá giữa vụ vẫn thấp nhưng ít khi rơi tới mức người trồng bỏ không hái.
Xử lý ra hoa nghịch vụ đổi thêm chi phí lấy giá cao. Với xoài, nhãn và một số loại khác, người trồng có thể kích cây ra hoa vào lúc vùng khác chưa có trái. Đổi lại là phân, thuốc, công chăm và rủi ro mất trái nếu thời tiết không thuận. Giá cao của hàng nghịch vụ phần nhiều là tiền bù cho các khoản này.
Loại bán quanh năm vẫn có mùa rẻ. Chuối, đu đủ, dưa hấu có hàng gần như quanh năm vì trồng gối vụ và nhiều vùng. Nhưng vẫn có tháng lượng về nhiều hơn hẳn, và tháng đó giá mềm hơn. Dưa hấu chẳng hạn thường rộ mạnh khi người trồng đồng loạt nhắm vào dịp Tết.
Chuyển đổi cây trồng theo giá năm trước. Một loại trái có vài năm giá tốt thì nhiều vườn chuyển sang trồng. Vài năm sau, khi cây cho trái, lượng hàng tăng vọt và giá chính vụ thấp hơn trước. Đây là lực chậm nhất trong cả câu chuyện, đi theo chu kỳ nhiều năm chứ không theo tháng.
Chế biến hút bớt hàng giữa vụ. Lò sấy, xưởng làm khô, cơ sở đông lạnh mua trái loại hai với giá thấp, nên phần hàng xấu không đổ hết ra chợ tươi. Vùng nào có nhiều cơ sở chế biến thì giá đáy giữa vụ ở đó thường ít sâu hơn vùng chỉ bán tươi.
Thời tiết lúc ra hoa quyết định giá vụ sau
Giá trái cây năm nay được định một phần từ mấy tháng trước, lúc cây ra hoa và đậu trái. Chuỗi thường gặp như sau:
- Rét đậm hoặc nồm ẩm kéo dài đúng lúc ra hoa → hoa ít hoặc khó đậu → trái ít → vụ đó giá cao hơn thường.
- Mưa trái mùa khi trái non → nấm bệnh, rụng trái → hàng đẹp ít → chênh giữa loại một và loại thường giãn ra.
- Nắng hạn kéo dài khi nuôi trái → trái nhỏ, nứt → nhiều hàng loại hai → giá trung bình ở chợ thấp nhưng hàng đẹp lại khan.
- Thời tiết thuận cả mùa → đậu trái nhiều → được mùa → giá giữa vụ thấp, có năm rất thấp.
- Bão vào đúng lúc sắp thu hoạch → trái rụng hàng loạt → bán vội trái rụng giá rẻ vài ngày, rồi hàng khan sau đó.
Vì độ trễ này, khi thấy tin thời tiết bất thường vào mùa hoa, bạn có thể đoán trước rằng vụ trái năm đó sẽ khác năm trước, nhưng không đoán được mức giá cụ thể, vì còn phụ thuộc vùng khác và đầu ra. Người buôn lâu năm cũng chỉ nói được chiều, hiếm ai nói đúng mức.
Áp vào chi tiêu nhà mình: mua trái theo đoạn mùa
Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người, mỗi tuần dành một khoản cố định cho trái cây. Cách chị chia khoản đó theo đoạn mùa cho thấy cùng một số tiền mà nhà ăn được nhiều hơn hay ít hơn:
| Thời điểm | Chị Lan làm gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Đầu vụ một loại trái | Mua ít để cả nhà nếm, không mua làm quà | Giá cao nhất, chất lượng chưa đều |
| Giữa vụ | Dồn phần lớn khoản trái cây cho loại đang rộ | Giá thấp nhất, trái ngon và chín đều |
| Cuối vụ | Chuyển sang loại khác đang vào vụ | Loại cũ lên giá, trái lứa cuối nhỏ hơn |
| Ngoài vụ | Chọn chuối, đu đủ, ổi là loại có hàng quanh năm | Giữ đủ trái trong bữa mà không trả giá nghịch vụ |
| Cần trái làm quà | Chọn loại đang chính vụ, hàng loại một | Đẹp, tươi, giá hợp lý hơn loại nghịch vụ |
Nguyên tắc chung rất đơn giản: theo loại trái đang rộ thay vì giữ cố định một loại cả năm. Một nhà ăn xoài quanh năm sẽ trả tiền nghịch vụ vài tháng; một nhà đổi theo mùa sẽ gần như luôn mua ở đoạn rẻ nhất của một loại nào đó.
Hiểu lầm hay gặp về giá trái cây theo mùa
"Giữa vụ rẻ là do thương lái ép giá." Thương lái có trả thấp, nhưng phần lớn là vì giá sỉ đêm trước ở chợ đầu mối đã thấp do quá nhiều xe về. Ở vùng ít thương lái, nhà vườn còn khó bán hơn.
"Trái đầu vụ đắt thì ngon hơn." Lứa đầu đôi khi chưa đủ ngọt vì hái sớm để kịp bán giá cao. Trái ngon và đều nhất thường rơi vào đoạn giữa vụ.
"Trái nghịch vụ là trái nhiều thuốc." Xử lý ra hoa nghịch vụ dùng thêm kỹ thuật và vật tư, nhưng điều đó không tự nói lên trái có tồn dư hay không. Muốn yên tâm, hỏi nguồn hàng và chọn nơi bán có nguồn rõ, không suy ra từ mùa.
"Siêu thị bán đắt hơn chợ là vì lời nhiều." Hàng ở quầy lớn thường được chọn lại, đóng hộp, giữ lạnh và chịu phần trái bị loại khỏi kệ trước khi hỏng. Những khoản đó nằm trong giá. Giữa vụ, khoảng chênh này lộ rõ nhất vì giá chợ đã xuống sâu còn chi phí kệ lạnh thì vẫn vậy.
"Năm nay rẻ thì năm sau cũng rẻ." Giá năm sau phụ thuộc thời tiết mùa hoa và bao nhiêu vườn chặt bỏ hay trồng thêm. Một năm rớt giá sâu có khi làm nhiều vườn bỏ chăm, và năm sau hàng lại ít.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trái cây chính vụ rẻ hơn nhiều so với đầu vụ?
Giữa vụ cả vùng chín cùng lúc, trái không để được lâu nên nhà vườn phải bán nhanh. Lượng hàng về chợ đầu mối dồn dập trong khi người mua không ăn thêm được bao nhiêu, nên giá rơi xuống mức thấp nhất trong năm.
Trái cây nghịch vụ đắt hơn vì lý do gì?
Người trồng phải xử lý cho cây ra hoa lệch mùa, tốn thêm phân, thuốc, công chăm và chịu rủi ro mất trái nếu thời tiết không thuận. Hàng lại ít vì chỉ một số vườn làm được, nên giá cao hơn chính vụ.
Thời tiết lúc cây ra hoa ảnh hưởng tới giá trái cây thế nào?
Rét đậm, nồm ẩm hay mưa trái mùa lúc ra hoa làm cây đậu trái ít, vụ đó hàng ít và giá cao hơn thường. Thời tiết thuận thì được mùa, giá giữa vụ thấp. Độ trễ thường vài tháng từ lúc ra hoa tới lúc bán.
Giá trái cây ở vườn giảm thì giá ngoài chợ có giảm theo ngay không?
Có giảm nhưng không giảm cùng tỷ lệ. Công phân loại, cước xe, hao hụt và tiền mặt bằng của người bán lẻ gần như không đổi, nên khoảng chênh giữa giá vườn và giá chợ không co lại tương ứng.
Làm sao biết một loại trái đang ở đoạn rẻ nhất của vụ?
Nhìn chợ: hàng bày nhiều, nhiều sạp cùng bán, có xe đẩy bán dạo, trái chín đều và người bán mời mua theo ký hoặc theo thùng. Khi trái nhỏ dần và ít sạp bán, vụ đang ở đoạn cuối.
Mua trái cây làm quà thì nên chọn thời điểm nào?
Chọn loại đang chính vụ và lấy hàng loại một. Trái chính vụ tươi, ngọt đều và giá hợp lý hơn nhiều so với trái nghịch vụ hay lứa đầu vụ, mà vẻ ngoài vẫn đẹp để biếu.