Rau quả đắt dịp Tết vì nhu cầu của hàng triệu gia đình dồn vào vài ngày, trong khi bên cung lại bị co lại đúng lúc đó: người hái thuê về quê, chợ đầu mối nghỉ, xe chở hàng ít mà cước cao. Ngày rằm và mùng một mỗi tháng là phiên bản nhỏ của cùng một chuyện: cầu trái cây, hoa, đồ chay nhích lên vài ngày rồi trở lại bình thường.
Có hai lực khác nhau cùng chạy: lực cầu dồn, đến nhanh và đi nhanh; và lực chi phí ngày Tết như công, cước, mặt bằng chợ, kéo dài hơn một chút. Hiểu riêng từng lực giúp gia đình biết món nào nên mua sớm, món nào nên chờ, và vì sao sau Tết có món rẻ ngay mà có món phải hết tháng Giêng mới hạ.
Bên cầu: những gì dồn vào cùng một tuần
Trước Tết, nhà nào cũng mua thêm cùng lúc những thứ ngày thường ít mua. Danh sách cầu dồn quen thuộc:
- Trái cây bày mâm ngày Tết. Bưởi, chuối, phật thủ, dưa hấu, đu đủ, xoài, mãng cầu tuỳ vùng. Nhu cầu không chỉ là trái ngon mà là trái đẹp, đều, đúng kích cỡ.
- Rau củ cho món ngày Tết. Củ kiệu, hành tím, cà rốt, su hào làm dưa, đu đủ làm dưa góp, măng khô, lá dong hoặc lá chuối gói bánh.
- Rau thơm và rau sống cho tiệc. Nhà có khách nhiều bữa liên tiếp, lượng rau ăn kèm tăng hẳn.
- Hoa tươi. Không phải rau quả nhưng chiếm chỗ trên xe tải và ở chợ đầu mối, làm cước và chỗ bán chật thêm.
- Hàng biếu. Giỏ trái cây, thùng trái loại một, làm cho hàng đẹp bị hút mạnh hơn hàng thường.
Điểm cần thấy là cầu Tết không đều cho mọi món. Món gắn với mâm cỗ và mâm trái cây tăng mạnh; rau ăn hằng ngày như rau muống, cải chỉ tăng theo lượng khách trong nhà. Vì vậy cùng một buổi chợ cuối năm, có món lên rất cao mà có món chỉ nhích nhẹ.
Bên cung: vì sao càng gần Tết hàng càng khó về
Người hái thuê, người bốc vác, tài xế đều muốn về quê ăn Tết. Những ngày cuối năm, vườn thiếu người hái, vựa thiếu người phân loại, chợ đầu mối thiếu người bốc xếp. Ai còn làm thì đòi công cao hơn ngày thường, và khoản đó đi thẳng vào giá. Nhiều vườn chọn hái sớm trước Tết vài ngày để kịp chở đi, làm cho hàng về dồn vào khoảng giữa tháng Chạp rồi thưa dần ở những ngày sát Tết.
Xe chở cũng là nút thắt. Xe tải chạy chiều vào thành phố đầy hàng nhưng chiều về thường rỗng, nên chủ xe tính cước cả hai chiều. Gần Tết, xe hiếm hơn và đường đông hơn, chuyến chạy lâu hơn, rau trên xe héo nhiều hơn. Hao hụt tăng lại cộng thêm vào giá phần hàng còn bán được.
Đến khoảng hai tám, hai chín Tết, nhiều sạp ở chợ đầu mối bắt đầu nghỉ. Hàng còn trên chợ là hàng cuối, người bán biết sau đó vài ngày không có hàng mới nên giữ giá. Tới chiều ba mươi thì ngược lại: ai còn hàng tươi thường bán gấp để về, nên có món rẻ hẳn vào phút chót, nhưng chọn lựa rất ít.
Hàng đẹp tách giá khỏi hàng thường
Một đặc điểm của chợ Tết là khoảng cách giữa loại một và loại thường giãn ra rất xa. Bảng dưới cho thấy vì sao và lựa chọn của người mua:
| Món | Hàng đẹp được tìm vì | Hàng thường dùng được cho |
|---|---|---|
| Bưởi, dưa hấu | Bày mâm, biếu, cần to và tròn đều | Ăn trong nhà, vẫn ngọt như nhau |
| Chuối | Nải đều, xanh vừa, chín đúng ngày | Nải lệch, ăn ngay trong tuần |
| Hành tím, củ kiệu | Làm dưa đẹp, đều củ | Phi hành, nấu nướng hằng ngày |
| Rau thơm, rau sống | Đĩa tiệc nhìn tươi | Bữa cơm gia đình |
| Trái cây biếu | Đóng giỏ, đóng hộp, đồng cỡ | Mua theo ký, cùng nguồn |
Nếu nhà bạn chỉ cần trái cây để ăn, đừng trả giá mâm cho phần không bày. Nhiều gia đình mua loại đẹp đủ một mâm và mua loại thường cho bữa ăn, tổng tiền giảm đáng kể mà mâm vẫn chỉn chu.
Lực nhanh và lực chậm trong mùa Tết
Không phải mọi khoản làm giá Tết cao đều tan ngay sau mùng ba. Tách theo tốc độ giúp hiểu vì sao có món hạ nhanh, có món hạ chậm:
| Lực | Tác động lên giá rau quả | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Cầu dồn cho mâm cỗ, mâm trái cây | Đẩy mạnh nhóm trái bày mâm, rau củ làm món Tết | Rất nhanh, tắt ngay sau Tết |
| Thiếu người hái, bốc xếp | Công tăng, vườn hái sớm hoặc ngừng hái | Kéo dài tới khi người làm trở lại |
| Xe chở hiếm, cước cao | Cộng vào mọi món, kể cả rau thường ngày | Kéo dài vài ngày sau Tết |
| Chợ đầu mối nghỉ | Không có hàng mới, giá đứng ở mức cuối năm | Hết khi chợ mở lại đủ sạp |
| Thời tiết vụ đông xuân | Rét hoặc mưa phùn làm rau chậm lớn, hàng ít | Theo mùa, không theo Tết |
| Người trồng nhắm sẵn vụ Tết | Trồng nhiều dưa hấu, hoa, rau thơm cho dịp này | Có năm làm giá Tết mềm hơn dự đoán |
Dòng cuối là lực hay bị quên: vì ai cũng biết Tết đắt, nhiều người trồng dồn sức cho vụ Tết. Năm nào nhiều vườn cùng nhắm một món, chính món đó có thể rẻ ngay trước Tết vì thừa hàng. Do đó không có quy luật "Tết món gì cũng đắt hơn năm trước".
Dấu hiệu tự quan sát ở chợ cuối năm
Đi chợ vài buổi trong tháng Chạp, bạn có thể tự biết giá đang ở đoạn nào mà không cần nghe ai bàn:
- Xe tải, xe ba gác chở trái cây đậu dọc đường nhiều hơn. Hàng đang về dồn, đây thường là đoạn giữa tháng Chạp, giá chưa lên cao nhất.
- Người bán chia sạp thành hai khu: hàng mâm và hàng ăn. Khoảng chênh giữa hai loại đang giãn ra.
- Rau lá bó nhỏ, rau thơm bán theo nắm thay vì theo bó. Hàng rau thường ngày bắt đầu khan vì vườn thiếu người hái.
- Sạp quen báo nghỉ từ hai tám hoặc hai chín. Sau đó vài ngày chợ sẽ ít hàng, nên món dễ hỏng mua vừa đủ.
- Chiều ba mươi người bán gọi khách, giảm giá theo mớ. Hàng cuối đang được xả, chỉ hợp với món nấu ngay.
Anh Minh bán quán cơm thường nhìn hai dấu hiệu đầu để quyết định ngày đóng quán nghỉ Tết và ngày mở lại. Ngày mở lại, anh chỉ nấu món ít rau lá trong tuần đầu, chờ chợ đầu mối có đủ hàng mới quay về thực đơn đủ món.
Ngày rằm và mùng một: phiên bản nhỏ hằng tháng
Nhiều gia đình có thói quen bày hoa quả và ăn chay vào ngày rằm và mùng một âm lịch. Nhu cầu trái cây, hoa, rau củ nấu chay, đậu phụ, nấm vì thế dồn vào hai ba ngày quanh các ngày này. Người bán lẻ biết trước nên lấy hàng nhiều hơn và giá nhích lên một chút. Rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Tám là những ngày nhu cầu lớn hơn hẳn các tháng khác.
Khác với Tết, bên cung ngày rằm không bị co lại: người hái, xe chở, chợ đầu mối vẫn làm bình thường. Vì vậy mức tăng ngày rằm nhỏ, chỉ quanh các món bày mâm và món chay, và giá về ngay sau một hai ngày. Rau ăn lá thường ngày gần như không bị ảnh hưởng.
Một chuyện nhỏ mà người đi chợ hay thấy: ngay sau ngày rằm, thịt cá ở một số chợ lại có hôm nhích lên vì nhiều nhà ăn chay xong quay lại mua mặn cùng lúc. Đây là nhịp cầu dồn một hai ngày, không có gì đặc biệt bên cung.
Với gia đình, cách đơn giản nhất là mua trái cây bày ngày rằm từ hai ba hôm trước, khi người bán chưa lấy hàng dồn, và chọn loại đang chính vụ. Món chay như nấm, đậu phụ thì mua đúng ngày dùng vì để lâu sẽ hỏng, mức chênh cũng không đáng kể.
Lịch đi chợ cuối năm cho nhà bốn người
Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người, mỗi năm đón họ hàng mùng hai. Cách chị chia lịch mua cho thấy món nào nên mua sớm, món nào nên để sát:
| Thời điểm | Mua gì | Lý do |
|---|---|---|
| Giữa tháng Chạp | Hành tím, củ kiệu, măng khô, nếp, đậu xanh | Để được lâu, chưa vào đoạn cầu dồn |
| Khoảng hai mươi lăm Tết | Cà rốt, su hào, đu đủ xanh làm dưa | Cần vài ngày muối, hàng còn nhiều |
| Hai bảy, hai tám Tết | Trái cây bày mâm, chọn chuối xanh vừa | Để chín đúng mấy ngày Tết |
| Chiều hai chín hoặc ba mươi | Rau lá, rau thơm cho mùng một, mùng hai | Rau để lâu sẽ úa, mua sát là đúng |
| Mùng ba, mùng bốn | Chỉ mua thêm khi thiếu, ưu tiên củ quả | Chợ mở lại chưa đủ hàng, giá còn cao |
Nguyên tắc: thứ để được lâu thì mua trước khi cầu dồn; thứ dễ hỏng thì mua sát ngày dùng và mua vừa đủ. Như vậy nhà mình vừa tránh đoạn giá cao nhất của món khô, vừa không phải vứt rau úa sau Tết.
Sau Tết và các hiểu lầm hay gặp
Sau Tết món nào rẻ ngay, món nào chậm. Trái cây bày mâm thường rẻ ngay từ mùng bốn, mùng năm vì cầu tắt hẳn. Rau ăn lá thì có khi còn đắt thêm vài ngày vì chợ đầu mối và vườn chưa hoạt động đủ, người hái chưa trở lại.
"Chợ Tết đắt là do người bán chặt chém." Có chuyện nói thách ở vài nơi, nhưng phần chính là công, cước và hao hụt cao thật, cộng với cầu dồn. Ở chợ quen, người bán ít nói thách vì còn bán cả năm.
"Mua sát giờ chót là rẻ nhất." Chiều ba mươi có món rẻ thật nhưng chỉ còn hàng cuối, ít lựa chọn. Cách này hợp với món không cần đẹp, không hợp với trái bày mâm.
"Năm nào giá Tết cũng cao hơn năm trước." Giá Tết phụ thuộc thời tiết vụ đông xuân và việc người trồng có dồn vào một món hay không. Có năm thừa dưa hấu, thừa hoa, giá trước Tết còn thấp hơn năm trước.
"Ngày rằm giá rau tăng mạnh." Ngày rằm chủ yếu tăng ở trái cây, hoa và đồ chay; rau ăn hằng ngày gần như đứng yên. Không cần đổi thói quen đi chợ vì ngày rằm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá rau quả tăng trước Tết?
Nhu cầu của mọi nhà dồn vào vài ngày, trong khi người hái thuê, bốc vác, tài xế về quê, xe chở ít và cước cao, chợ đầu mối nghỉ dần. Cầu tăng mà cung co lại cùng lúc nên giá lên, nhất là trái cây bày mâm và rau củ làm món ngày Tết.
Nên mua trái cây bày mâm Tết vào lúc nào?
Thường vào khoảng hai bảy, hai tám Tết, chọn chuối xanh vừa và trái có độ chín phù hợp để đẹp đúng mấy ngày Tết. Mua quá sớm thì trái chín nẫu, mua quá sát thì ít lựa chọn và giá ở đoạn cao nhất.
Sau Tết bao lâu thì giá rau trở lại bình thường?
Trái cây bày mâm hạ gần như ngay sau mùng bốn, mùng năm. Rau ăn lá có khi còn cao vài ngày tới một hai tuần, vì vườn và chợ đầu mối cần thời gian hoạt động lại đủ người và đủ xe chở.
Ngày rằm, mùng một thì giá những gì tăng?
Chủ yếu là trái cây, hoa, nấm, đậu phụ và rau củ nấu chay. Mức tăng nhỏ và chỉ kéo dài một hai ngày vì bên cung không bị gián đoạn. Rau ăn hằng ngày gần như không thay đổi giá.
Vì sao trái cây loại đẹp ngày Tết đắt hơn hàng thường nhiều như vậy?
Ngày Tết nhiều nhà cần trái to, đều, đẹp để bày mâm và biếu, nên cầu dồn vào phần hàng loại một vốn chỉ là một phần nhỏ của mỗi vườn. Hàng thường vẫn ăn ngon như nhau nhưng không được tìm nhiều.
Có nên mua dồn rau củ trước Tết cho cả tuần không?
Chỉ nên mua trước những thứ để được lâu như hành tím, củ kiệu, khoai, bí, nếp, đậu. Rau ăn lá mua dồn sẽ úa trước khi dùng hết; tốt hơn là mua đủ cho mấy ngày đầu năm vào chiều hai chín hoặc ba mươi.