Trái cây nhập khẩu có lúc rẻ ngang hoặc rẻ hơn hàng trong nước vì nhiều lực cùng thuận một lúc: nước trồng đang chính vụ và được mùa, cước container lạnh thấp, thuế nhập khẩu nhiều loại đã giảm theo các hiệp định thương mại, tỷ giá thuận, và hàng trong kho lạnh cần xả trước khi giảm chất lượng. Trong khi đó trái cây cùng loại trồng trong nước có thể đang trái vụ, nhỏ và đắt.
Ngược lại, khi các lực đó đảo chiều, trái nhập lại đắt lên rõ. Không có quy luật "hàng nhập luôn đắt" hay "hàng nhập luôn rẻ". Bài dưới đi theo con đường của một thùng táo từ vườn bên kia bán cầu tới xe đẩy đầu hẻm, chỉ ra từng lực, cách nhận biết hàng mới và hàng cuối kho, và những điều gia đình nên để mắt.
Mùa ngược bên kia bán cầu
Các nước ở nam bán cầu có mùa ngược với nước ta: khi miền Bắc đang đông thì bên đó là hè, khi ta vào hè thì bên đó vào thu, mùa thu hoạch táo, lê, nho, cam của nhiều vùng. Vì vậy có những tháng trong năm, trái ôn đới từ nam bán cầu vừa thu hoạch xong, đang chính vụ, giá tại vườn của họ thấp, đúng lúc ở bắc bán cầu những loại đó đã hết vụ.
Nước ta lại nhận trái từ cả hai bán cầu, cộng với hàng từ các nước láng giềng trong khu vực. Nhờ vậy trái nhập có gần như quanh năm, nhưng giá thay đổi theo mùa của nơi gửi hàng. Khi một nơi lớn đang chính vụ và được mùa, giá táo, nho, cam nhập ở chợ có thể xuống thấp bất ngờ.
Trái nhiệt đới nhập từ nước láng giềng cũng chạy theo mùa của họ. Khi mùa trái bên đó lệch với mùa ta vài tuần, hàng của họ lấp chỗ trống ở chợ ta; khi trùng mùa, hàng hai bên cạnh tranh trực tiếp, giá cả hai cùng mềm. Người mua thường không thấy chuyện này vì nhãn xuất xứ nhỏ và ít ai đọc.
Đường đi của một thùng trái nhập khẩu
Từ vườn ở nước ngoài tới sạp đầu hẻm, mỗi bước có một khoản chi và một lực riêng:
- Thu hoạch, phân loại, đóng thùng tại nước trồng. Hàng loại một đi thị trường khó tính; một phần hàng loại hai, cỡ nhỏ, có giá thấp hơn, đi các thị trường dễ hơn.
- Làm lạnh, xếp container lạnh, đi tàu. Hành trình có khi vài tuần. Cước container lạnh lên xuống theo giá nhiên liệu và tình hình vận tải biển thế giới.
- Cập cảng, kiểm dịch thực vật, làm thủ tục, đóng thuế. Thuế nhập khẩu tuỳ loại và tuỳ nước xuất xứ; nhiều loại đã giảm sâu theo các hiệp định thương mại.
- Vào kho lạnh của nhà nhập khẩu, chia cho đại lý. Một số loại như táo, lê, cam trữ lạnh được khá lâu; nho, cherry thì ngắn hơn.
- Phân phối tới cửa hàng trái cây, siêu thị, chợ đầu mối, xe đẩy. Mỗi kênh nhận một loại hàng và chịu một mức hao hụt khác nhau.
Trong chuỗi này, ba khoản có thể đổi mạnh trong vài tháng là giá tại vườn nước ngoài, cước container lạnh và tỷ giá. Thuế thì đổi chậm theo lộ trình nhiều năm. Khi cả ba khoản nhanh cùng thuận, trái nhập rẻ thấy rõ.
Các lực chi phối giá trái cây nhập: nhanh hay chậm
Gom lại để thấy vì sao giá trái nhập có lúc đi ngược hẳn với trái trong nước:
| Lực | Tác động lên giá ở chợ | Nhanh hay chậm |
|---|---|---|
| Mùa vụ và được mùa ở nước trồng | Chính vụ, được mùa thì rẻ | Theo mùa của họ |
| Cước container lạnh | Cước lên thì giá lên, nhất là loại rẻ tiền nặng ký | Trung bình, theo quý |
| Tỷ giá | Nội tệ yếu đi thì hàng nhập đắt lên | Trung bình |
| Thuế nhập khẩu theo hiệp định | Giảm dần theo lộ trình, làm hàng nhập rẻ đi | Rất chậm, nhiều năm |
| Quy định kiểm dịch, mở cửa thị trường | Một loại mới được phép nhập thì có thêm nguồn | Chậm, theo từng thoả thuận |
| Hàng tồn kho lạnh | Cần xả trước khi giảm chất lượng, giá giảm | Nhanh, theo đợt |
Khi trái trong nước cùng loại đang trái vụ, trái nhập chỉ cần vài lực trên thuận là đã rẻ ngang. Đây là lý do có những tháng cam nhập rẻ hơn cam trong nước, rồi vài tháng sau lại ngược lại.
Hàng mới về, hàng cuối kho và hàng loại hai
Hàng mới về thường đắt nhất. Lứa đầu của mùa, chất lượng tốt, nhà nhập khẩu bán cho kênh trả giá cao trước.
Hàng cuối kho lạnh được xả. Táo, lê, cam trữ lạnh được lâu, nhưng tới một lúc nào đó phải bán để nhận lứa mới. Hàng này vẫn ăn được, có khi vỏ hơi nhăn, độ giòn giảm. Xe đẩy bán trái nhập theo ký giá rẻ thường lấy từ nguồn này.
Hàng loại hai, cỡ nhỏ. Không đạt chuẩn của thị trường khó tính nhưng đạt chuẩn nhập khẩu vào nước ta. Ăn vẫn ngon, mẫu mã kém hơn.
Hàng dập trong quá trình chở. Một phần thùng bị dập được tách ra bán rẻ ở chợ đầu mối, hợp với nhà dùng ngay hoặc làm nước ép.
Đọc giá theo loại, không theo xuất xứ. Cùng một nước xuất xứ, giá có thể chênh vài lần giữa hàng mới về loại một và hàng cuối kho cỡ nhỏ. So giá phải so cùng loại hàng.
Dấu hiệu người mua tự quan sát
Không cần biết lịch mùa vụ của nước nào, chỉ cần nhìn ở chợ vài điểm sau:
- Nhiều xe đẩy, sạp lề đường bán cùng một loại trái nhập. Nguồn đang dồi dào, có thể là chính vụ ở nước trồng hoặc đợt xả kho.
- Vỏ táo, lê hơi nhăn, cuống khô, giá rẻ. Hàng trữ lạnh lâu, đang được xả.
- Nho, cherry bán rẻ bất thường. Hai loại này không trữ được lâu, rẻ thường là lúc đang chính vụ bên kia hoặc hàng cần bán gấp.
- Trái trong nước cùng loại vắng, nhỏ. Ta đang trái vụ, khoảng trống được trái nhập lấp.
- Cửa hàng trái cây quen đổi xuất xứ của cùng một loại. Nhà nhập khẩu đang chuyển nguồn theo mùa.
- Trái nhập đắt lên đồng loạt nhiều loại. Thường do tỷ giá hoặc cước, không phải do một vụ mất mùa.
Những dấu hiệu này giúp hiểu vì sao giá đổi, không nhằm khuyên mua nhiều hay ít. Trái nhập hay trái nội, cái đáng để ý vẫn là độ tươi và nguồn hàng.
Khi nào trái nhập đắt lên rõ
Chiều ngược lại cũng đáng biết, để khỏi ngạc nhiên khi cùng một loại táo mà vài tháng sau giá cao hơn hẳn. Lý do thường gặp nhất là nước trồng đã hết vụ, hàng còn lại là hàng trữ lạnh lâu tháng, nhà nhập khẩu phải chuyển sang nguồn ở xa hơn hoặc nguồn đắt hơn. Giai đoạn chuyển mùa giữa hai bán cầu thường là lúc trái ôn đới nhập đắt nhất trong năm.
Lý do thứ hai là cước. Có những giai đoạn vận tải biển thế giới bị tắc, container lạnh khan, cước tăng gấp nhiều lần. Trái cây là hàng cồng kềnh, giá thấp so với trọng lượng, nên cước tăng là giá ở chợ lên ngay, nhất là cam, táo, lê bán theo ký.
Lý do thứ ba là tỷ giá và quy định. Khi nội tệ yếu đi, mọi hàng nhập đều đắt lên cùng lúc. Khi một nước nhập khẩu thay đổi yêu cầu kiểm dịch, có loại phải tạm ngừng nhập từ một nguồn quen, hàng ít đi trong vài tháng. Những lúc như vậy, trái nội chính vụ là lựa chọn hợp túi tiền hơn hẳn, và cũng là lúc trái nội dễ bán hơn.
Chọn trái theo nhu cầu của nhà mình
Cùng một số tiền, chọn đúng loại hàng cho đúng việc giúp nhà mình được nhiều hơn. Bảng gợi ý theo nhu cầu, không phân biệt nhập hay nội:
| Nhu cầu | Loại hàng hợp | Không cần trả thêm cho |
|---|---|---|
| Ăn ngay trong vài ngày | Hàng cuối kho, hàng loại hai, trái nội chính vụ | Mẫu mã, cỡ đều |
| Ép nước, làm sinh tố | Hàng dập nhẹ, cỡ nhỏ | Vỏ đẹp |
| Biếu, bày mâm | Hàng mới về, loại một, cỡ đều | Không có, phần này đáng trả |
| Trẻ nhỏ ăn hằng ngày | Trái chính vụ, cỡ vừa, nguồn rõ | Xuất xứ xa |
| Để dành cả tuần | Táo, cam vừa về, chưa trữ lâu | Loại chín sẵn mềm vỏ |
Anh Minh bán quán cơm tặng khách miếng trái cây tráng miệng: anh lấy hàng cỡ nhỏ, cuối kho hoặc trái nội đang rộ, tuỳ tuần nào rẻ hơn, cắt sẵn mỗi đĩa vài miếng. Khách không cần biết xuất xứ, chỉ cần tươi và ngọt.
Áp vào chi tiêu nhà mình và các hiểu lầm hay gặp
Đổi loại theo nơi đang chính vụ. Chị Lan đi chợ cho nhà bốn người không giữ cố định táo hay cam cả năm. Tháng nào trái nội đang trái vụ mà trái nhập đang rẻ thì chị mua trái nhập; khi trái nội vào vụ thì quay về trái nội. Khoản trái cây hằng tuần giữ ổn mà vẫn có đủ trái.
Hàng cuối kho hợp với món ăn ngay. Táo hơi mềm, cam vỏ hơi khô vẫn hợp ăn trong vài ngày hoặc ép nước. Không hợp để biếu hay để lâu.
"Trái nhập rẻ là hàng kém, hàng giả xuất xứ." Trái nhập rẻ có thể là hàng chính vụ, hàng loại hai hoặc hàng cuối kho, đều là hàng thật. Nếu muốn chắc về nguồn, mua ở nơi bán ghi rõ xuất xứ và có hoá đơn.
"Trái nhập lúc nào cũng nhiều chất bảo quản hơn trái nội." Trái nhập đi xa nên cần làm lạnh và xử lý sau thu hoạch theo quy định của nước nhập. Không suy ra được mức an toàn chỉ từ việc nhập hay nội; gọt vỏ, rửa kỹ là thói quen chung cho mọi loại.
"Ủng hộ hàng nội thì luôn rẻ hơn." Hàng nội chính vụ thường rẻ và ngon, nhưng hàng nội trái vụ có thể đắt hơn hàng nhập chính vụ. Chọn theo mùa có lợi cho túi tiền hơn chọn theo xuất xứ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao táo, nho nhập khẩu có lúc rẻ ngang trái cây trong nước?
Khi nước trồng đang chính vụ và được mùa, cước container lạnh thấp, tỷ giá thuận và thuế đã giảm theo hiệp định, giá trái nhập xuống thấp. Nếu cùng lúc trái trong nước đang trái vụ, hai bên có thể ngang giá hoặc hàng nhập rẻ hơn.
Trái cây nhập khẩu bán rẻ ở xe đẩy là hàng gì?
Thường là hàng cuối kho lạnh cần xả để nhận lứa mới, hàng loại hai cỡ nhỏ hoặc phần hàng dập tách ra trong quá trình chở. Đó vẫn là hàng thật, ăn được, chỉ kém tươi giòn hoặc kém mẫu mã hơn hàng mới về.
Tỷ giá ảnh hưởng tới giá trái cây nhập khẩu thế nào?
Trái nhập được mua bằng ngoại tệ. Khi nội tệ yếu đi, cùng một thùng hàng phải trả nhiều tiền hơn, giá bán trong nước lên theo sau một độ trễ. Khi tỷ giá thuận, giá nhập rẻ đi và có thể kéo giá bán xuống.
Mùa ngược của nam bán cầu ảnh hưởng gì tới giá trái cây ở ta?
Các nước nam bán cầu thu hoạch táo, lê, nho, cam vào những tháng mà bắc bán cầu đã hết vụ. Hàng chính vụ từ đó về làm trái ôn đới ở chợ ta rẻ hơn trong một số tháng nhất định trong năm.
Có phải trái cây nhập khẩu rẻ là hàng kém chất lượng?
Không hẳn. Hàng rẻ có thể là hàng chính vụ đang được mùa, hàng loại hai cỡ nhỏ hoặc hàng cuối kho lạnh. Muốn chắc về nguồn, nên mua ở nơi ghi rõ xuất xứ và chọn trái còn tươi, không dập úng.
Cước vận tải biển tăng thì trái cây nhập có đắt lên không?
Có, nhất là loại nặng ký, giá thấp như cam, táo, vì cước container lạnh chiếm phần đáng kể trong giá. Loại đắt tiền, nhẹ ký như cherry thì cước chiếm tỷ lệ nhỏ hơn nên ít bị kéo theo.